Залму Батировалъул икъбаллъун дица рик1к1уна гьей Хунзахъ росулъ, адабияталъул рахъалъ бечедаб, художествияб раг1ул г1асрабазго къимат гьабулеб, машгьурал хъвадарухъабигун шаг1ирзабазул ват1анлъун кколеб Хунзахъ районалда гьаюрай йик1ин. Рехселин район машгьурлъизабурал халкъиял хъвадарухъабазулгун шаг1ирзабазул ц1арал: Мух1амад Сулиманов, Загьид Х1ажиев, Ц1адаса Х1амзат, Расул Х1амзатов, Фазу Г1алиева, Г1абасил Мух1амад. Шаг1ир гьеч1еб росуго батиларо гьениб. Рак1алде рач1уна Бестужев-Марлинскиясул раг1аби: «Кавказалъухъ валагьидал, шаг1ирлъун вахъинч1ищ мун, щайгурелъул гьадиг1ан зобалазде г1агарлъидал, гьевлъун вахъинч1олъи буго адаб тей».

Республикаялдаги гьеб тун къват1иехунги рик1к1уней ша­г1ирлъун Залму Батирова яхъана къисматалъ еэдун гуреб, жиндирго пагьмуялъги зах1мат бокьиялъги куцан. Гьелъул буго г1емеррахъазулаб гьунар. Гьеч1о гьелъ г1оч1ода ч1вач1еб, гьелъ­ул пикру хъинт1ич1еб цониги тема: тарих, социалияб г1умру, рек1ел балъгояб асар загьир гьабулеб лирика. Гьелъ хъвана к1иго мухъалъул, ункъмухъилал, анлъмухъилал, микьго мухъалъул асарал ва к1удиял къисабигун пьесаби. Гьелъ хъвала бигьаго, эркенго; гъираялда г1енеккула гьелъухъ ва ц1алула гьелъул аса­рал. Гьелин абуни, В. Белинскияс абухъе, «чвахун рач1унел ва т1адагьал» асарал гуро гьел.

Залму Батировалъул г1умру ккола къанаг1атаб мисаллъун, хасго гьанже заманалда, нилъер ц1ияб тарихалда, ай жиндир творчествоялдалъун жамг1ияталда гьоркьор моралиял къанунал т1ирит1изарулеб ва жинцагоги гьезда рекъонкколеб г1умру гьабулеб заманалъул шаг1ирзабазе. Гьей кколаро гьури пулеб рахъалде юссуней флюгер - гьей йиго заманалъул хасият хехго бич1ч1улей, рентгеналъ г1адин, гьанжесеб г1елалъул жанисеб дунял бихьулей ва гьеб загьир гьабулей шаг1ир.

Нухал хисаниги, хисизе лъач1еб,

Хасияталъ квалквал гьабулеб буго.

Хисараб мехалъе ах1изе лъач1еб

Кеч1алъ цее ине йиччалей гьеч1о.

Залму йиго гьанжезаманалъулгун даимаб накъиталда ва гьелъухъа бажарула жакъасел г1узрабазе рит1ухъаб къимат кьезе. Гьединлъидал гьелда божула инсан х1исабалдаги. Гьелъул асарал ц1алулаго, инсанасул пикру буссуна жиндирго жанисеб дунялалде, гьес халгьабула шаг1иралъ хъвараб жоялдехун бугеб жиндирго бербалагьиялъул. Цогидал шаг1ирзабазул асаразулъго г1адин, дир рак1 т1аде ц1ала гьелъул творчествоялъулъги гьарзаго ратулел инсанасул пикрияб рахъ, г1умруялъул маг1на, рух1иябгун муруватияб рахъалъул масъалаби загьирлъулел асараз. Гьел руго философиялъеги, диналъеги, художествияб адабияталъеги даимал темаби, хасго жакъа г1адинаб, хиса-басиял г1емераб заманалда. Гьабсаг1аталда дунялалда лъугьунел руго кьуч1дасанго пикру хисизабулел, жеги кинабг1аги мух1канлъиги лъаларел социалиялгун экономикиял хиса-басиял. Кибе унеб бугеб Россия ва гьелда цадахъго - Дагъистанги; щал кколел нилъ, жакъасел дагъистаниял; щиб лъугьунеб бугеб нилъер менталитеталъе, нилъер къадруялъегун хаслъиялъе - гьел ва цогидал суалазда т1ад ургъизе т1амулел руго Залму Батировалъ ц1алдолел. Гьелго суалал кьолел руго гьелъ жиндиегоги:

Рохьоб нух къосараб чанги дун гуро,

Чан их унеб бугеб нух балагьулеб?

Чармил гулла щвараб х1инч1ги дун гуро,

Рещт1ине кколеб щоб щай батулареб?

Дагъистаниязул хасият г1уц1ана муг1рузул кьварараб т1абиг1аталъ, къват1исел тушбабигун гьарурал рагъазулъ лъадарана гьеб, ва гьедин куцана лъиданиги релълъинч1еб, г1иц1го нилъер халкъалъе хасиятаб г1амал. Залму Батировалъул рах1ат хвезабулеб буго гьеб г1амал хисулеб бук1иналъ, зах1матаб заманалъ гьеб ч1ван лъолеб бук1иналъ. Зах1мат бокьи, бах1арчилъигун къвак1и, жиндир къадру-асс ц1уни, мадугьаласе кумекалъе вахъин, гьалбал хиралъи, лъай т1алаб гьаби, рит1ухълъи - гьеб кинабго хасиятаб буго нилъее. Гьединал руго шаг1иралъул багьадуразул сипаталги. Гьанже гьел хасиятазул къимат мигьлъулеб буго жамг1ияталъулъ, тахида руго чидар маданияталда къадруяллъун рик1к1унел, бат1иял хасиятал: к1игьумерчилъи, ц1огьоди, вах1щилъи, гьабураб къот1уе хилиплъи, х1илла- макру ургъи, х1елх1еди, «месед-г1арцуе» лагълъи гьаби:

Бакъан г1арцуй бачун, хьвадизе лъарал,

Малърал гьеч1ониги, роржунел руго.

Жакъасев дагъистанияв лъугьун вуго г1иц1го жиндиего лъик1лъи балагьизе, ругьунлъулев вуго щвараб жо хапизе, лъуг1улеб буго сверухъ ругезул пикру-т1алаб гьаби. Гьелъие г1иллалъун шаг1иралъ рик1к1уна нилъер г1умруялда парахалъи гьеч1олъи, дагъистаниязул менталитеталъул бихха-хочи лъугьин. Гьелъие квербакъула жакъасеб г1умруялъул х1акъикъаталъги: жамг1ияталъул рикьалаби рук1ин, цо чанго чи т1асан ккун бечелъараб заманалда г1емерисел язихълъи-мискинлъиялда рук1ин, социалияб рит1ухълъи гьеч1олъи. Гьеб бечедазул бечелъиги буго, зах1мат-къо бихьун гуреб, бикъа-хъамун щвараб. Шаг1иралда бихьулеб буго жамг1ияталъул х1алуцинги, г1адамазул бухьеназулъ жах1да-питна ц1ик1к1инги, инсан вокьиялдаса инкар гьабулеб бук1инги. «Рек1еда нус къач1еб къо бач1унарин», - абулеб буго Залмуца «Кьижуге, кьижуге, нек1сияб т1амур» абураб коч1олъ. Х1инкъи загьир гьабун буго «Сордо, нахъе унге» абураб асаралдаги:

Сордо, талих1 кьеги, мун нахъе унге,

Метер къоялъукьа х1инкъун йиго дун.

Шаг1иралъул рак1 унтизабулеб буго г1олеб г1елалъул рух1ияб хъарцинлъиялъги, хасго рахьдал мац1 лъалареб ва мац1алда цадахъго халкъалъул маданияб бечелъиялдаса мах1румлъулеб бугеб г1ел бихьидалги. Гьеб ккола Дагъистаналъул 15-абилеб халкъ - умумузул ирсалдаса инкар гьабураб, миллияб бечелъиял­даса мах1румлъараб, г1аммаб тарихалдаса рик1к1алъараб ва генетикияб ирс билараб.

Мац1 к1очене тани, Шамил к1очена,

Ах1улгох1 билила, Мах1муд лъаларо,

Г1али-х1ажи, Ч1анк1а, кици-биценал,

Халкъалъул асарал рилун лъуг1ила.

Шаг1иралъ къабул гьаруларо нилъер г1умруялда кколел ругел гьел хиса-басиял, гьел бит1араллъунги рик1к1унаро гьелъ. Гьединлъидал гьелъ ах1улел руго Дагъистан хвасар гьабизе. «Хвасар гьабе Дагъистан» - гьединаб ц1ар буго гьелъул цо кеч1алдаги. Гьениб загьирлъулеб буго шаг1иралъул гражданияб бах1арчилъи, гьеб хасиятаб буго гьелъул т1олабго поэзиялъе. Гьай-гьай, нилъеда гьелъул т1ахьазулъ ратиларо щибаб ах1вал-х1ал хисизабизе яги масъала т1убазабизе малъулел нухал. Амма гьезулъ буго нилъ кант1изаризе х1албихьи, мекъаб нух т1асабищиялдаса гьукъизе гъира, х1адурал, кире нилъ унел ругел, щиб гьениб нилъеда батилеб ва щиб цадахъ босулеб бугеб абурал суалазе жаваб батиялда т1ад ургъизе т1ами. Халкъалда гьоркьор рилълъанхъарал ва жамг1ияталда къиматалда рук1арал г1адаталгун г1амалалги рух1ияб бечелъиги билани, «реч1ч1аралъуб къалеб» жамг1ият хут1уларо. Гьединаб жамг1ияталъ нилъ рачуна рикьалабазде, цоцазул адаб теялде, вацлъи-гьудуллъи биххиялде. Республикаялъеги улкаялъеги к1удияб заралги ккола гьелъул, бук1инеселде реч1ч1улеб г1арадаги ккола гьеб. Гьелъие г1иллалъунги кколаро г1иц1го социалиябгун маг1ишатияб рахъаз нахъеккей. Гьединлъидал ах1и балеб буго Залму Батировалъ, х1аракат гьабулеб буго ц1алдолев кант1изавизе. Дагъистаниял руго к1удияб культураялъул ирсилал, нилъ, киналго г1адин лъугьун гуреб, нилъголъун хут1изеги ккола. Чидар хасияталъе лагълъи гьабич1ого, гьезулаб босун, нилъераб к1очон рук1инч1ого, нилъерго хаслъи к1одо гьабун, гьеб цебет1езабизе х1аракат гьабун ругони, нилъ киданиги таризе гьеч1о дунялалъул тарихалъул къиматаб хъорщодаса - гьеле Залму Батировалъул творчествоялда аслияб бак1 кколеб пикру. Шаг1иралъул «пикрабазул ц1урмазулъ» ц1алдолесда батила рохелги урхъиги, хьулги рак1буссинги, рек1ел парахалъиги бихха-хочиги ва аслияб жо - Дагъистаналдеги дагъистанияздеги к1удияб божилъиги:

Мун хъушт1ун аниги, г1одоб ккун гьеч1о,

Г1едег1е, Дагъистан, т1аде борхизе.

Дагьаб тараниги, т1агъур бортич1о,

Ч1ух1ун балагье мун дуниялалъухъ.

Залму йиго К1удияб Ват1анияб рагъул заманалда Балканазда къеркьолел рук1арал г1урус партизаназул батальоналъе нухмалъи гьабурав Югославиялъул Бах1арчи Мух1амад Батировасул яс. Рагъул лъималазул цояй, гьелъ жиндир творчествоялдалъун жиндир г1умруялъул мисалалдалъун бич1ч1изабулеб буго: Дагъистаналъул парахалъиялъул ва баракатаб г1умруялъул аслулъун ккола Россиялъулгун щулияб бухьен, гьудуллъи бук1ин. Гьей йиго Дагъистаналъул халкъияй шаг1ир, гьелъ гьеб тасдикъ гьабула жинца хъварал асараздалъун гуребги, т1олабго г1умруялдалъунги, халкъалъул бут1алъунги гьелъул гьаракьлъунги йик1ун, гьелъул анищал, пикраби загьир гьарулаго, гьелъул пикрияб рахъ г1уц1изеги гьеб ц1убазабизеги х1аракат гьабулаго.

Гьединлъидал Залму Батировалъул юбилеялъул къоязда дица гьелъие гьарула халатаб, талих1аб ва гьунар т1ок1аб г1умру.

Мухlу Гlалиев