Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи"

ГlЕЛМУЯЛЪЕ КЬУРАБ БАЩДАБ ГlАСРУ

zaxrosdal — Mon, 22 Jun 2026 09:45:36 GMT

Исана 50 сон т1убала машгьурав г1алимчи, техникиял г1елмабазул доктор, профессор, Дагъистаналъул АССРалъул мустах1икъав г1елмияв х1аракатчи, ракетабазул яргъилгун космосалъул технологиязул разработчик, нилъер районцов, Т1анусиса Г1алиевазул ц1ар раг1араб хъизамалда кунч1араб цогиги гвангъараб ц1ва – Шамил Г1алиевас жиндирго г1елмиябгун лъай кьеялъул х1аракатчилъи байбихьаралдаса. Гьединго, гьал къоязда т1аде щола гьев гьавураб къоги. Г1алимчиясда к1иябго байрамги баркун, районалъул СМИязул къокъа гьесул х1алт1улаб кабинеталде гьоболлъухъе щвейдал, нижеда гьоркьоб ккана гьадинаб гара-ч1вари:

- Шамил Гьиматович, т1оцебе кин рак1алде ккараб г1елмияб нух т1аса бищизе?

- Дие лъимерлъул заманалдаго ц1акъ интерес бук1унаан бакъ-моц1алъулгун ц1вабзазул. Къаси-къаси кидаго ц1вабзазухъ валагьун вук1унаан гьит1инав дун. Гьезул г1емерлъиялъги гвангъиялъги рик1к1алъиялъги г1ажаиблъизавурав дир пикрабазул кунч1и киса-кибего щолаан. Дица чанго нухалъ х1албихьана гьезул къадар рик1к1инеги, амма бажаруларон. Г1елмуялде т1амураб т1оцебесеб галилъун рик1к1ине бегьула Избербашалда бук1араб Интернатги лъималазул рукъги цадахъ бугеб бак1алде щвей. Инсуца гьениве ц1ализе кьун вук1ана дун. Гьениб дида т1оцебе бихьана ралъад ва гьелъ жеги ц1ик1к1ун г1ажаиблъизавуна дун. Дида ч1ах1иял умумуз бицунеб раг1улаан цо лъилалиго т1убараб г1умру ун бугин иццул бет1ер балагьулаго, амма кинго батун гьеч1илан. Гьеб хабарги рак1алде щун, дица пикру гьабуна гьадиг1ан к1удияб ралъад г1езег1ан г1емераб лъим гьанибе лъица ва кинандай т1урабин абун. Амма киг1ан ургъаниги, дида гьелъие жавабги батулеб бук1инч1о. Дица гьеб ц1ехолеб бук1ана сверухъ ругелщиназдаги. Цо къоялъ, иргадулаб нухалда добго суалалъе жаваб балагьулев вук1аго, дида бицана Ленинградалда бугин ралъадазулги, г1орал-лъаразулги, бакъ-моц1алъулгун зоб-ракьалъулги г1елмаби малъулеб университет. Гьеб хабар раг1идал, дун ц1акъ вохана ва х1укму гьабуна гьениве ц1ализе ине. Дун расги бигьаяв студентги вук1инч1о ва лъицаниги веццизеги веццулароан. Щвараб лъаялъ дие кинаб бугониги асар гьабизе кколаан, гурони дие лъаялъул бук1ине кколеб къимат бук1унароан. Гьеб асар балагьулаго, дица г1емераб къо бихьизабулаан муг1алимзабазда, чанги к1алъайги кколаан гьезулгун. Дирго дарсалги гьоркьор риччан, цогидал дарсазде хьвадулаан. Дир суалазе муг1алимас кьурал жавабаздаги разилъич1ого, цогидал муг1алимзабазеги х1алхьи толароан. Амма дир кидаго к1удияб гъира-шавкъ бук1унаан ц1ияб жо лъазе. Гьедин, 3-4 курсалде вахъингун, дида дунго вак1а-вахаризе к1вана ва преподавательзабазул дидехун бугеб бербалагьиги дагь-дагьккун лъик1аб рахъалдехун хисизе байбихьана. Хадуб лъугьана аспирантураялдеги. Абизе ккола, дол сонал дир г1умрудул бищунго талих1аллъун рук1анилан. Щайгурелъул, щибаб къойил дие рагьулаан г1елмудал бат1и-бат1иял балъголъаби ва гьезул пикрабаз х1алхьиги теч1ого, т1амулаан жеги ц1и-ц1иял г1елмиял суалазе жавабал ралагьизе.

- Г1елмуялъул болъабаздасан эхеде вахине ккани, щиб ц1ик1к1ун х1ажалъулеб – гьунарищ яги зах1мат бокьийищ?

- Узухъда, зах1мат бокьиялъул к1вар г1емер ц1ик1к1араб бук1уна. Г1урусаз абула «Дисциплина бьет класс» абун. Гьединлъидал, чиясул киг1ан к1удияб гьунар бугониги, амма гьесул гьеб цебет1езабиялъе зах1маталде рокьиги, г1адлу-низамги, к1вах1 тун, жиндаго т1ад х1алт1изе гъираги гьеч1они, цох1о г1иц1аб гьунаралъ гьев г1емер рик1к1аде вачунаро. Дида ккола цох1о г1елмуялда гуребги, цогидал бут1абаздаги гьединго бук1унеб батилилан. Т1абиг1ияб гьунаралда цадахъго гьеб жеги цебет1езабиялъул ва г1ат1ид гьабиялъул мурадалда зах1мат бокьиги – гьеб к1иябго ккола кинаб бугониги бут1аялда инсан цевет1еялъе чара гьеч1ого х1ажатал шарт1ал.

Цоги г1урусаз абула «Красота рождается в муках» абун. Гьединлъидал, дир рак1ч1ола зах1маталъги, къо бихьиялъги ва гьеб кинабго х1ехьезе к1удияб сабур бук1иналъги гурони чиясул чи лъугьунгут1иялда. Жакъа киназго т1аса рищула бигьаял нухал. Амма дица абилаан кидаго зах1матаб гурони нух т1аса бищугеян. Щайгурелъул, г1иц1го гьеб нухда гурони инсан лъадаруларо ва гьениб гьесда киданиги бицинег1ан к1удияб квалквал гьабулев чиги дандч1валаро.

- Г1адатаб халкъалъе кинаб пайда-хайир бугин дуца рик1к1унеб дур г1елмияб х1аракатчилъиялъул?

- Гьеб г1езег1ан зах1матаб суал буго. Дунялалда т1оцебе макърат1исалъул къуваталъул мухъазул концепция бихьизабурав Англиялъул машгьурав физик Майкл Фарадейида гьикъун буго дур ц1ирагьиялдасан г1адатаб халкъалъе щиб хайир бугебилан. Гьес абун буго 50 соналдасан гурони гьелъие жаваб бук1унарилан. Х1акъикъаталдаги, чанго соналдасан гьеб концепцияги кьоч1ое босун баккана электродинамика абураб, жиндалъун т1олабго инсанияталъулго г1умру хисизабураб физикаялъул ц1ияб бут1а. Гьелда рекъон х1алт1ула жакъасел генераторал, электродвигателал (электрикияб энергия механикаялде буссинабиялъ рес кьуна поездал, электромобилал, рукъалъул алатал, насосал, станокал гьаризе), трансформаторал, Интернет ва цогидалги бухьеналъул алатал. Гьединго жакъа дица гьабулеб ишалъеги жеги жаваб бук1унаро. Жакъа лъеда гъоркьан унеб г1адатияб ракетаялъул багьа буго цо миллионгун к1инусазарго доллар. Дида гьикъизе бегьула ярагъ гьабулагойищха дур г1умру арабилан. Жакъа ярагъ гьеч1ого х1укуматги т1убазехъин гьеч1о. Щайгурелъул, пачалихъалъ ярагъ гьабулеб гьеч1они, цогидал, жеги лъик1аб ярагъ бугез гьеб бахъизеги бегьулелъул. Гьединлъидал, дица абилаан дирги ва дир бут1аялда х1алт1улел г1алимзабазулги х1аракатчилъиялъ цо бут1а лъолин гьеб г1адатаб халкъалъул паракъатаб г1умру ц1униялъулъилан.

- Дур пикруялда, кинаб кколеб г1алимчиясда т1адаб налъи?

- Дир г1умрудул ц1ик1к1унисеб бут1а ана г1елму лъазабулаго ва диего щвараб лъай цогидазе бикьулаго. Дида ккола, гьеб к1иябго жо бугин г1алимчиясда т1адаб ишилан. Дие ц1акъго бокьула лъималазулгун дандч1ваял. Лъимал – гьел ккола жеги щибго т1ад хъвач1ел рац1ц1адал т1амчал г1адал чаг1и. Гьезул рек1ел бац1ц1алъиги, ч1ах1ияз г1адин х1акимзабазе ч1валареб хъатги, роц1арал пикрабиги – гьеб киналъго г1ажаибаб асар гьабула дие. Унго, дунгидай гьадинав гьит1инав вук1аравилан рак1алде бач1уна. Гьедин, зама-заманалдасан лъималгун дандч1ваялъ, гьез дун к1удияв г1езе теч1о.

- Кинабго жо бич1ч1изабун бажарулищ г1елмуялдалъун?

- Бажаруларо. Г1елмуялъ кидаго жаваб кьола «Кинан?» абураб суалалъе, амма киданиги жаваб кьоларо «Щай?» абуралъе. Мисалалъе, г1елмуялъ жаваб кьола кинаб къаг1идаялъ бакъуда сверун планетаби сверулел ругелан абураб суалалъе. Амма щай гьел сверулел ругелан абураб суалалъе жаваб г1елмуялда бук1унаро. Гьединлъидал г1емерал суалал рук1уна г1елму хадуб г1унт1уларелги.

- Гьоркьохъел г1асрабазда инквизициялъул заманалда г1елму рик1к1унеб бук1ун буго диналъул тушманлъун. Мисалалъе, диналде данде кколареб жиндирго пикру рагьун бициналъ вух1ун вуго машгьурав Италиялъул философ-пантеист, поэт ва пикручи Джордано Бруно. Дур пикруялда, динги г1елмуги цоцазул тушманзаби кколищ?

- Динги г1елмуги ккола цо х1инч1алъул к1иго кваркьи г1адаб жо. Х1акъикъаталдаги, дунялалъул тарихалда бук1ана заман гьеб к1иябго цоцазул тушманзабилъун рик1к1унебги. Амма жакъа ах1вал-х1ал бат1ияб буго. Дица цебехун абухъе, г1елмуялъ бич1ч1изабула кинан цо кинаб бугониги иш яги т1абиг1ияб лъугьа-бахъин лъугьунебали, амма бич1ч1изабун бажаруларо гьеб щай лъугьунебали. Гьеб суалалъе жаваб балагьизе ккола диналда жаниб. Диналда божиялъ нахъа тола киналго г1акълуялъулгун г1елмиял борхалъаби. Гьединлъидал, дин г1елмуялда борцунги бажаруларо.

- Дунялалъул тарихалда жидеца гъваридал лъалк1ал тарал г1адамазул г1емерисел хут1ана араб заманалда. Ай, киналго аварагзаби, ч1ах1иял г1алимзаби, хъвадарухъаби, шаг1ирзаби, бодул церехъабигун рагъухъаби ва цогидалги жиде-жидер бут1абазда борхалъи босарал х1аракатчаг1и тарихалда хут1ана. Жакъа къоялъ, нилъер заманалда гьединал чаг1и къанаг1ат гурони гьеч1олъиялъе г1илла щибдай?

- Гьебги буго кутакалда гъваридаб суал. Г1елмуялда буго биологиялъулаб полиморфизм абураб т1абиг1ияб закон. Гьелда рекъон г1адамал рижун рук1уна бат1и-бат1ияллъун ва бат1и-бат1иял бак1азда, шарт1азда, гьава-бакъалда, заманабаздагун къарнабазда г1умру гьабизе бажари бугеллъун. Гьел дуца рехсарал к1удиял чаг1и ккола жакъа г1адинал г1умру бигьа гьабулел шарт1алги гьеч1ел зах1матаб заманалда рижарал г1адамал. Ай, доб т1абиг1ияб законалда рекъон куцарал чаг1и. Жакъа нилъеца г1умру гьабун бугеб церет1урал технологиязулги искусственияб интеллекталъулги заманалда бук1ине кколеб даражаялда рехсараб закон х1алт1ун бажаруларо. Гьелъулъги батизе бегьула г1илла. Зах1матаб заманаялъ рижула къвак1арал, къо х1ехьолел, сунданиги къуркьизаризе к1оларел, г1акълуги камилал, пикруги гъваридал, гьунарги т1ок1ал ва жидер х1аракатчилъиялъ т1олабго инсанияталъулго г1умру хисизабун бажарулел г1адамал.

- Жакъа дунялалдаго кутакалда цебет1ун бач1ине буго дуца рехсараб искусственнияб интеллект абураб жо. Кинаб пикру бугеб гьелда хурхун?

- Рагъулаб ишалъе кутакалда квег1енаб жо буго гьеб. Хасго гьелъул к1удияб кумек буго дир г1елмияб бут1аялдасан кколеб лъеда гъоркь х1алт1улеб торпеднияб ярагъ х1алт1изабиялъе ва гьеб цебет1еялъе. Цогидал бут1абаздаги батила гьелъул пайда. Амма нейросетаз киналго бут1абазда т1олабго инсаният хисизе бугилан абураб пикру дица мекъаблъун рик1к1уна.

- Г1елмуялда г1емер рук1унел ратила жаваб гьеч1ел суалал. Гьединал суалалгун дандч1вайгун дуца щиб гьабулеб?

- Бит1араб буго. Г1елмуялда цониги бук1унаро жиндие х1адурараб жаваб бугеб суал. Дица кидаго т1аса бищулаан бигьаяб гуреб, масъалабазулги суалазулги ц1ураб нух. Гьединлъидал, дица г1елмуялда жаниб цониги суал квер хьваг1ун теч1о. Бищун к1удияб асарги дие гьединал, квер хьваг1ун теч1ел суалаз гьабуна.

- Дур г1умрудул ц1ик1к1унисеб бут1а ун буго г1елмуялда гъорлъ. Мун разияв вугищ пачалихъалъ дур х1аракатчилъиялъе кьураб къиматалдаса ва гьабураб т1алаб-агъазалдаса?

- Узухъда, вуго. Щайгурелъул, дие пачалихъалъ рес кьуна рик1к1адаб маг1арул росулъ школаги лъуг1изабун, цин Избербашалда, хадуб Ленинградалъул университеталда ва аспирантураялда, жанив вега-вахъине общежитиеги кьун, стипендияги ч1езабун, ц1ализе. Ай, дица жиндие жеги щибниги жо кьеч1еб х1укуматалъ дир к1удияб къимат гьабуна. Гьединлъидал, г1елмияб бут1аялда х1алт1улаго, киг1ан г1акъуба-къварилъи дида бихьун батаниги, дун даимав налъулав вуго пачалихъалъе, хасго советияб х1укуматалъе. Гьеб бук1ана лъик1аб х1укумат. Дунги ккола доб х1укуматалъул г1ат1ал гьабураб хинк1. Дир х1исабалда, цо бук1ана гьелъул г1антаб рахъ: кинабго жо партиялъулаб нухмалъиялда гъоркь бук1ин ва гьелъул идеологиялдаса кьуризе бегьунгут1и.

- Жакъасеб х1укуматалъул кинал ругел квешалги лъик1алги рахъал?

- Бицинаро (велъулаго). Мунагьал чураяв Расул Х1амзатовасул руго гьадинал мухъал:

Лъил гьариги рекъон, гьардарав Аллагь, Гьавщинав х1акимчи дур корохъ вугев?

Жакъа нилъер х1укуматалда буго г1езег1ан зах1матаб ва нилъ цолъизе ккараб заман. «Ч1вазе багьанаги, базе рогьоги камурав чи вук1унарин» абухъе, ралагьизе лъугьани, г1унгут1аби камураб пачалихъ бук1унаро. Ратила гьел нилъерги. Гьединлъидал, дида рак1алде ккола квешал-лъик1ал рахъазулги бицинч1ого, жакъа нилъее г1иц1го цолъи ва гъунки х1ажат бугилан.

- Г1елмуялъе кинаб х1укуматалъул квербакъи ц1ик1к1ун бук1араб яги бугеб?

- Дица абиларо жакъасеб х1укуматалъ г1елму т1убанго рехун тун бугилан. Амма советияб пачалихъалъ г1елмуялде к1вар ц1ик1к1ун кьолаан. Дица тола жакъа г1елмуялда жанир ругел чаг1азул х1алт1и доб мехалъ г1адинаб гьеч1илан. Цоги дие жакъа рек1ее г1олареб жо буго чвантинир дипломалги лъун, жидерго махщалида рекъон х1алт1ич1ого, г1олохъаби щвара-щварал х1алт1абазда рук1ин. Доб заманалда гьедин бук1унароан.

- Ахиралда щиб дуца абилеб районцояздехун?

- Киг1ан ц1акъ свакан вугониги, г1агараб мац1алъул калам раг1идал, гьелъ дие лъик1го мадар гьабула. Гьеб буго дида г1акълу бижаралдаса нахъего дида гъорлъ батараб бищунго лъик1аб дару. Гьеб таблеткаялда ц1арги буго хунзги хундерил киналго росабиги. Дунго кив вук1аниги, дир рак1 кидаго бук1уна дун вижараб г1агараб росулъги муг1руздаги. Рек1еда жаниб бугеб г1адамасе къвариг1аб ицц бугонани, дир рек1елъе гьеб чвахула гьел муг1руздасан. Гьединлъидал, киг1ан к1удияб г1елмияб масъала т1убазабуниги, г1агараб районалдасанги росулъанги чвахулеб гьеб иццул лъеца г1адаб асар дие сунцаниги гьабуларо. Дица районцояздехун гьабизе бокьараб гьари загьир гьабилаан умумузул коч1ол гьадинал мухъаздалъун:

Бокьилаан нужей, дицаго кьезе, Кинабго рек1ее хириябщинаб: Дур бакъалъул хинлъи, ц1умазул хехлъи, Хунжрузул бег1ерлъи, т1огьол гьайбатлъи

И. Мух1амадов.

ДУЕ КЬУРАБ РАГlИ ТlУБАЧlО, ЭБЕЛ

zaxrosdal — Mon, 22 Jun 2026 09:26:48 GMT

Эбелалъул кочIол хIайранаб бакъан, МугIрул киниялда байбихьи бугеб. Сабрудал расеназ куркьбал гъураб гьелъ, Дуниял сверул лъимергун цадахъ. МагIуялъ лъалъараб, рухIелалъ цIураб, Нуцалай, дур кочIол роцен кинабдай? РекIел тIегь бекараб къваридал къояз, ЦIидасан угьдичIищ дур кинидахъ кечI? МухIамадханида цадахъ битIараб Дур кечI пашманго тIад буссун бачIана. Гьев цIунизе жинхъа бажаричIила, Гьелъул угьди рагIун, сородана мун. Нуцалай, бахиллъун йиго дун дуда, Дур къохIехьеялда ва къвакIиялда. Аллагьасул хъвайин, гьесул къадарин, Къадруяб дур кечIалъ ахIулеб буго. - ЧIаго тIад вуссинин къотIиги гьабун, Ун гурищ вукIарав, МухIамадхан, мун. Кинида кьучI лъураб бабал кочIое, Кьураб рагIиялъе щай мутIигIлъичIев? - Эбелалъул кочIол хIайранаб сарин, ВатIаналъул кечIгун цолъана дие. Россиялъул солдат, улкаялъул вас – ВатIаналъе гIоло къанщана берал. Эбелалъул кочIой дун хилиплъичIо, Хиянат гьабуна рекIкIаб гуллица. Гьеб кечIалъ малъана жеги гьитIинго, Эбелги ватIанаги цо даражайин. Эбел, дур кочIое дун хилиплъичIо – Гьеб гурищ букIараб дур кочIол магIна? Улбузул кечI цIунун, босана дир рухI – Тарбиялъул дарсал гьедин рукIинчIищ?

ГIодоеги йиччан бицунеб буго Нуцалалъ жакъаги васасул къиса.

Берцинаб гьурмада гьайбатаб гьими, МухIамадхан, гьелъ дуй сайгъат гьабулеб буго.

Россия, Дагъистан, гIагараб Хунзахъ, ТIадкологун ГIочIло – нужер васасул БахIарчилъиялъул дарсал гвангъана, умумузул гьунар гьезулъ цIилъидал.

МагIарухълъиялъухъ гIащикъ вукIана

- Гьадинаб букIун бугоха дир МухIамадханил къисмат, - илан загIипго угьун биччана Нуцалалъ, - щибха гьабилеб. Аллагьас бихьаралда рази йиго, вукъизегIаги кодове щведал.

ТIадегIанас чIужугIаданалъухъе, хасго эбелалъухъе, къварилъиялда цадахъго сабруги битIулеб батила. Унго-унгоги, гьеб сабруялъул къвакIиги тамахлъиги, хIеренлъиги кьвариги.

- Лъабавго васасул гьев вукIана бищунго хIеренав-недегьавги. Нилъер магIарул васазул гьединаб неделъги букIунароха. Гьезулъ цIикIкIун хъачIлъи, согIлъи букIуна. Цо-цо мехалда дунгогицин нечолаан МухIамадханил хIеренлъиялдаса. Телефоналдас кIалъалев вугониги, видеобухьеналдаса вугониги, гьес кидаго абуланан дида: - Баба, мун дие цIакъгоха йокьулей, - илан.

АскIов вугони, къвал балаан, баулаан. МагIаруласул букIине кколеб кьвари кибе дур арабилан бадирчIваялги гьарулаан дица гьесие. Цинги, велъулаго, жавабги кьолаан:

- Баба, дун дуда релълъарав вугоха, - йилан.

Нижедаса рикIкIад вукIиналъ батилаха, цIакъ хиралъун рукIана гьесие дунги вацалги. Гьес гIумру гьабулеб букIана Москваялда. Лъадиги батIияб миллаталъул йикIана. Санайил лъималгун вачIунаан гьев Дагъистаналде. Щолаан магIарухъе. Жиндие лъимал магIарул гIадатазда рекIон куцазе бокьун бугилан абулаан кидаго. Ахирисеб нухалда, СВОялдаса отпускаялъ ваIчараб мехалдаги, гьес чанго нухалда бицана риидалги отпуск кьезе кколила жиндие, лъималги рачун, дунгун цадахъ магIарухъе рилълъине ругила. Ахираб заманалда цIакъ гIемер бицунан гьес телефоналдасанги магIарухълъиялъул берцинлъиялъул. Гьелъухъ кутакалда гIащикъ вукIана. Абуларищха бихьизе гьечIеб жоялъухъ цIакъго урхъулила, хасго хвалда цебе. Кинай эбелалъха васасул хвалил пикруги гьабулеб, - иланги абуна, Нуцалалъ магIу бацIцIана.

ЦохIо ВатIаналъул васал-вацал ниж

СВО байбихьарал къояздаса нахъе гьенив вукIана МухIамадхан. Гьев ккана Донецкалда кIиго лъагIелгIан заманалъ вукIана цебесеб кьерда. ЦIакъ рази вукIана гьев жиндасаго ва цадахъ ругел рагъулал гьудулзабаздаса.

- Гьезда киназдаго лъалаан дун. Видеобухьеналдаса МухIамадханица диргун лъай-хъвай гьабизеги тIамулаан гьес гьел. МагIарул хинкIал гьаризеки малъун букIана дица гьезда. Щиб миллаталъул васал ругел дуда аскIорилан гьикъидал цо нухалда гьес дие куна гьадинаб жаваб:

- Эбел, мун дида божаниги, божичIониги, нижеца жеги цоцазда миллат цIехечIо. Ниж киналго цохIо ВатIаналъул васал-вацал кколарищ. Лъала, масала, дун Дагъистаналдаса вукIин. Миллатги лъана, дуца магIарул хинкIал гьаризе малъулеб мехалда.

Васасул гьеб жавабалъ дир, учителалъул, рекIее кIудияб асар гьабуна. Гьединаб буго учителасул лъималазулги борч. Щайгурелъул гьес цогидал лъималазда, ай, жиндирго цIалодхъабаздаги, гьединлъидал малъулеб. ГIемер бицунана МухIамадханица рагъулаб гьудуллъиялъул хIакъалъулъ.

- Баба, ккаралъув кьвараравгиха дун вугев. Дуда ккоге, дуе гIадав недегьавин дун тушманасеги вугевилан, махсараги гьабулаан гьес, - илан нахъеги васаул бицана Нуцалалъ.

Донецк областалъул Авдеевка шагьаралъе гIоло унел рагъазулъги гIахьаллъана МухIамадхан. Холел, чIвалел гьудулзабиги рихьана гьесда. Живгоги чанго нухалда дандчIвана хвелгун. Амма гьесда бичIчулеб букIана жиндие рухIалдасаги ВатIан хирияб букIин.

- Цо нухалда гьедин васас абидал, дун палгъан хутIана. ГьедигIан хIеренав дулъ гьеб согIлъи кисайилан гьикъидал, гьес абуна, чIварал гьудулзабаз, рухI босулъелъул, щуранилан.

Бокьун букIана, гьевги каранде къан, гIодизе. Амма васасул гьел рагIабаз магIугицин гIунизабуна дир, - илан абуна Нуцалалъ.

ГIумруялдаса хиралъана гIагараб ВатIан.

Цо къоялъ эбелалъухъе кIалъалаго, МухIамадханица бихьизабуна жиндирго формаялда букъараб хъвай-хъвагIай:

- "Мама сказала вернуться живым". Гьалеха, эбел, гIицIго дуе гIоло хутIизе вуго чIаго. Амма ВатIаналъе дудаса дун къваригIани… ГIайиб гьабугеха. Лъай дуда, дир хирияй, йокьулей, зхIалимай баба, дие мун ц1акъго йикьула. Гьеб рокьиги кидаго дида цадахъ букIинеги буго. Хабалъеги цадахъ босизе буго. Доваги гьелъ цIунизе вуго дун - гьадинаб букIана Нуцалалъулги васасулги ахирисеб кIалъай.

Гьадинаб бахIарчияб къисаги нахъе тун, ВатIаналъе гIоло рухI кьуна Дагъистаналдаса гIолилав, Бихьинчилъиялъул орденалъул ва «За отвагу» медалалъул кавалер Анкалаев МухIамадхан МухIамадовичас. БихьичIо инсуда васул рухIел. Гьесда лъалароан вас Украинаялда вукIинги. ЗахIматго унтарав гьесда бицинчIо МухIамадханил хабар. Инсухъе кIалъалелъулги, гьес жив Москваялда вугилан абулаан. ЛъагIел бана МухIамад гIумруялдаса ватIалъаралдасаги.

ГIажаибго берцинаб гIамалалъул гIадан йиго Нуцалайги. Гьей хIалтIулей йиго гIатIиракьалда ругел магIарул росабазул хъутабазул школазул жаваб кьолеб Гъизилюрталда бугеб лъай кьеялъул управлениялда рахьдал мацIазул методистлъун. Гьадиназда абулеб букIун батила умумузги чIужуберцинилан, ай, чIужугIаданлъи берцинайилан абун.

Сабруги къуватги кьеги киналго улбузе, васазул рухIалаби хIехьезе. Ш. Хъазанбиева

ХlАЛТlУЛ ХlИСАБГИ КЬУНА, ЦlИЯВ СЕКРЕТАРЬГИ ВИЩАНА

zaxrosdal — Mon, 22 Jun 2026 09:10:21 GMT

13 маялда Хунзахъ т1обит1ана КПРФалъул районалъул отделениялъул партиялъул х1исабкьеялъулгун рищиялъулаб конференция.

Т1оцевесев секретарь Мух1амад Мух1амадовас х1исаб кьуна ахирисеб к1иго соналда жаниб гьабураб х1алт1ул.

Гьедин, районалдаса партиялде лъугьун вуго 12 чи ва жакъа гьенив г1ун вуго 95 член. Бак1арун буго 17 000 гъурущ взносазул. 2025 соналъ т1орит1арал рищиязда бак1алъулаб отделениялдасан лъабго участокалде депутатлъиялде рихьизарун рук1ун руго 13 кандидат. Гьездасан анлъго кандидат вищун вуго бак1алъулаб самоуправлениялде депутатлъун, гьездасанги лъабго депутат ворч1ана райсобраниялде. Араб соналъул августалда партиялъул бак1алъулаб отделениялъул командаялъ г1ахьаллъи гьабуна республикаялъул т1оцевесев президент Мух1у Г1алиевасул 80 сонилаб юбилеялда хурхун т1обит1араб руччабазул волейболалъул турниралда. Республикаялъулго бищун къуватал командабазда гьоркьоб гьелъ ккун буго к1иабилеб бак1. К1удияб Ват1анияб рагъулъ бергьенлъи босаралдаса 80 сон т1убаялъул х1урматалда КПРФалъул кубокалъе г1оло т1обит1ана районалъул росабазул руччабазул командабазда гьоркьосеб волейболалъул турнир. Гьелда бергьенлъи босана КПРФалъул командаялъ.Райадминистрациягун цадахъ г1ахьаллъи гьабуна К1удияб Бергьенлъиялда хурхун т1обит1улеб автопробегаллда. Гьединго партиялъул членаз г1уц1ун буго районалъул нухмалъиги райсобраниялъул депутаталги г1ахьаллъараб В. И. Ленинил памятникалда цебе т1угьдул лъеялъул тадбирги.

Х1исабкьеялда хурхун т1асан к1алъаял гьаруна КПРФалъул рескомалъул бюроялъул член ва муг1рузул районазул отделениязул куратор Нажмудин Х1ажиевас, партиялъул ветеранал Х1асан Г1абдулаевас, Мух1амад Г1абдусаламовас, Къурамух1амад Абух1овас ва цогидазги. Х1исабкьеялдаса хадуб данделъараз бищана Малачи Малачиевасдасан, Х1ажи Г1абдухаликъовасдасан ва Ислам Мух1амадовасдасан г1уц1ана мандатазулаб комиссия. Т1аса рищана кват1ич1ого т1обит1изе бугеб партиялъул респупликаялъулаб 19 аб. конференциялда г1ахьаллъизе делегатал – Мух1амад Мух1амадов ва Ислам Мух1амадов. Бищана щуго чиясдасан г1уц1араб бак1алъулаб отделениялъул бюро. 11 чи вищана пленумалде.

Конференциялда т1обит1араб г1уц1иялъулаб форумалъ х1укму гьабуна КПРФалъул районалъул отделениялъул т1оцевесев секретарьлъун Хунзахъ росулъа Ислам Мух1амадов вищизе. К1иабилев секратерьлъун тана г1емерал соназ отделениялъе нухмалъи гьабурав партиялъул ветеран Къурамух1амад Абух1ов.

Гьелдалъун конференциялъ жиндирго х1алт1и лъуг1изе тана.

И. Мух1амадов.

МАГЪИЛ ГlАДЛУ-НИЗАМГИ, ГlИ-БОЦlИ ХЬИХЬИГИ, НУХАЛГИ

zaxrosdal — Mon, 25 May 2026 12:37:33 GMT

15 маялда Хунзахъ Ш. Шамхаловасул ц1аралда бугеб маданияталъул к1алг1аялда т1обит1ана райцентралъул данделъи. Гьелда г1ахьаллъи гьабуна росдал бегавул Мух1амад Т1алх1атовас, гьесул заместитель Т1агьир Мух1амадовас, диниялгун жамг1иял х1аракатчаг1и Ах1мад Абужанатовас, Малах1усен Х1усеновас ва Къурамух1амад Абух1овас.

Данделъаразе саламги кьун, бегавул Мух1амад Т1алх1атовас жамаг1аталда цебе х1исаб кьуна жив хъулухъалде вач1аралдаса нахъе гьабураб х1алт1ул. Гьедин, чабахги бан ва цо-цо бак1аздасан г1ат1идги гьарун къач1ан руго райцентралдаса Гъонохъ, Хьини ва Нак1к1икь росабалъе унел нухал. Къач1ан руго Гъонохъ, Байикь, Ч1ондокь ва Гиничукь росабазул жанисел къват1ал. Ч1ондокь х1адурун буго спортивияб инвентарь лъезе площадка. Гьединго чабахги баччун ва цо-цо къват1азде хъил ва бетон т1ун къач1ана райцентралъул къват1ал. Хасго к1вар кьуна «Т1агьалъ» микрорайоналъул къват1азде. Дагьаб цебег1анги бетон т1ун, гвандабиги рацун къач1ан руго Хунзахъ росулъ нухал.

Росдал администрациялъул кидагосеб т1алаб-агъазалъулаб бербалагьиялда гъоркь руго ункъгоялдаса ц1ик1к1ун соналъ Украинаялда унеб бугеб хасаб рагъулаб операциялъул г1ахьачаг1игун ва гьезул хъизамал. Г1аммаб къаг1идаялъ босун, советалде гъорлъе унеб ич1абго росулъ вуго 150 ц1ик1к1ун СВОялъул г1ахьалчи, жакъа къоялде гьездасан къадаралде щун вуго 16 чи. Гьел киназулго жаназабазда хадувги бегавул живго ун вуго. Советалъул администрациялъ х1адурун руго СВОялда ч1варал киналго г1олохъабазул мемориалиял хъарщалги. Гьезул ц1аралда райцентралда гьабуна «Рак1алдещвеялъул ах», гьединабго парк балеб буго Хьини росулъги.

Кинабго халкъ жанибе сверулел бак1алги ругелъул, хасаб к1вар кьолеб буго Хунзахъ ва аск1орго ругел росабалъ сверухълъи берцин гьабиялде ва цогидалги г1адамазул рук1а-рахъин лъик1лъизабиялда хурхарал суалазде.

Гьедин, гьал ахирал соназда ц1ияб лъималазул инвентарь лъун буго райентралда Мух1удада Гьит1иновасул ц1аралда бугеб паркалда, исана рак1алда бугила гьениб фонтан х1алт1изабизеги. Г1аранибги къач1ан буго х1ухьбахъиялъул парк. Гьединго ц1ияб оборудование кьун буго Байикь паркалда лъезе ва х1адурун буго Гъонохъ росдае кьезеги. Плиткаги ккун, къач1ан буго райентралъул М. Г1алихановасул къот1ноб бугеб тротуар. Сверун бугеб къедги ц1и гьабун ва жанибе ракьги баччун г1ат1ид гьаруна росдал хабзал. Гьединалго х1алт1аби гьаруна Гиничукь хабзалалъги. Къач1ана райцентралда к1иго ицц. Кват1ич1ого байбихьизе руго Хунзахъа Г1аранибе унеб нухлул раг1алда базе бугеб аллеялда сверун х1алт1абиги. Нак1к1илъ росулъ лъун буго ц1ияб трансформатор. Ц1ияб къед гьабун ва бетон т1ун къач1ана Заг1иб ц1ияб ФАПалда сверун бугеб территория, гьенибе ва аск1обго бугеб лъималазул ахикье бачана лъим.

Лъел ва канализациялъул ишал районалъул администрациялъул жавабчилъиялда ругониги, росдал администрациялъги рехун тун гьеч1о гьел жамаг1аталъе к1вар ц1ик1к1арал суалал. Гьедин, хисана М. Г1амирхановасул къот1ноб канализациялъул трубаби ва цогидал къват1аздаги лъел ва канализациялъул трубаби хисизе кидаго кумек гьабула г1адамазе.

Г1олохъабазул спорталде к1удияб интерес бук1унелъул, к1вар кьолеб буго гьеб бут1аялдеги. Гьал ахирал соназда циндаго цебет1ун бач1ине буго хоккей. Санайил т1орит1ула хоккеялъул турниралги. Гьебги х1исабалде босун, исана райцентралда х1адурана хоккей х1алеб хасаб площадка ва гьениб т1обит1ана т1олабго улкаялдагоцин раг1арабин абизе бегьулеб даражаялъул республикаялъул Бет1ерасул призазе г1оло турнир. Гьединго санайил т1орит1ула футболалъул, волейболалъул канат ц1аялъул ва спорталъул цогидалги тайпабазул турниралги.

Киназулго к1алзухъ бугеб ва хадуб бехъерхъун хут1ун бук1ана г1адамазе ракьул участокал кьеялъул иш. Гъоркьисала, рач1арал г1арзабазда рекъон СВОялъул г1ахьалчаг1азегун г1емер лъималазул хъизамазеги ва цогидазеги кьуна 300 ц1ик1к1ун план. Цадахъго х1адурана гьезие "зеленкабиги". Гьабсаг1аталда т1адран унел руго ц1иял участокал кьурал бак1азда нухал рахъиялъул х1алт1аби. Амма гьеб х1алт1и жеги раг1алде бахъун гьеч1ин, цо г1адан гьоркьов теч1ого, законалда рекъон, ракьул участок щвезе кколевщинав чиясе кьезе бугилан т1адеги жубана бегавулас. Гьединго жидеца рекьулел рук1арал яги харибак1ал планазе кьурал бет1ергьабазул рес бугила, советалдеги рач1ун, данде кколеб бак1ги т1аса бищун, ижараялъул къот1и-къайги гьабун, жидехъего ц1ияб хур яги харибак1 босизеги.

Х1исаб кьун хадуб, бегавулас жавабал кьуна жамаг1аталъул суалазеги. Г1адамазул рах1ат хвезабулеб бугоан къо анаг1ан росулъ г1и-боц1и хьихьизе санаг1алъи дагьлъулеб бук1иналъул, хасалил заманалда цо-цо авалазда лъел г1унгут1иялъул, магъил г1адлу-низам ц1униялъул, к1удияб ц1ияб мажгит баялъул ва цогидалги росдал жамаг1аталъул г1умруялда хурхарал суалаз.

Данделъиялда хасаб бак1 ккун бук1ана магъил г1адлу-низам ц1униялъул ва г1и-боц1и хьихьиялъул суалаз. Гьелда хурхун х1укму ккана, боц1уда толев вехьасе моц1рое 100 000 гъурущ харжги ч1езабун, 18 маялъ росдал рехьедги гъезе ва 1 июналде росдал кинабго г1иги маг1арде щвезабизе. Гьелдаса хадуб, магъилъ батараб чу-хьваниялъул бет1ергьанасда къот1изе буго 1000 гъурущ г1ак1адул, х1айваналдаса – 500 гъ., г1иялъажоялдаса 300 гъ.

Гьединго данделъиялда к1алъаял гьаруна диниялгун жамг1иял х1аракатчаг1и Ах1мад Абужанатовас ва Малах1усен Х1усеновас. Гьез бицана диналда жамг1иябгун ва магъил г1адлу-низам ц1униялъул бугеб к1варалъул ва жамаг1ат ах1ана цоцазда гьоркьор рижулел суалал берцинго ва сабуралда т1уразе.

И. Мух1амадов.

ГlУМРУ ГlЕЛМУЯЛЪЕ КЬУРАВ

zaxrosdal — Mon, 25 May 2026 12:26:46 GMT

Машгьурав г1алимчи, литературовед, фольклорист, филологиял г1елмабазул доктор, бат1и-бат1иял суалазда хурхун 300 ялдасаги ц1ик1к1ун г1елмиял х1алт1абазул автор, филологиялъул бут1аялда Россиялъул г1елмабазул академиялъул (РАН) Югалъулаб Россиялда вахъарав т1оцевесев академик, «Х1урматалъул г1аламат», «Халкъазул гьудуллъиялъул» ва цогидалги г1емерал пачалихъиял шапакъатазул бет1ергьан, нилъер ракьцояв, Ц1адаса Х1амзатил машгьураб хъизамалда кунч1араб цогиги гвангъараб ц1ва - Х1ажи Х1амзатов гьавуралдаса 100 сон т1убаялда хурхарал тадбирал т1орит1ана исана лъаг1ел байбихьаралдаса нахъе цин Москваялда, хадуб Мах1ачхъалаялда. Амма исанасеб сон районалда г1алимчиясул сонлъун лъазабун бук1инги х1исабалде босун, тахшагьаразда т1орит1араздаса къеч1еб даражаялда академикасул юбилей к1одо гьабуна 14 маялда гьесул гьит1инаб Ват1ан – Хунзахъги.

Гьедин, тадбир байбихьана радал, Ц1ада росулъ рик1к1ен г1емерал гьалбаз районалъул нухмалъигун цадахъ г1алимчиясе бараб памятникалда цере т1угьдул лъеялдасан. Хадуб гьел щвана Ц1адаса Х1амзатил рукъ-музеялде, халгьабуна гьениб г1уц1ун бук1араб тематикияб цебелъеялъухъги.

«Хъах1ал къункъраби» мемориалияб комплексалда т1обит1ана «Академик Х1ажи Х1амзатов – г1елмуялдаги г1умруялдаги инсан» абураб темаялда г1елмиябгун практикияб конференция. Г1алимчиясул г1умруялъул, г1елмуялда тараб гъваридаб лъалк1алъул ва гьесул х1акъалъулъ ругел жидерго рак1алдещвеязул бицарал докладалгун цере рахъана филологиял г1елмабазул доктор, РАНалъул Ц1адаса Х1амзатил ц1аралда бугеб Дагъистаналъул пачалихъияб ц1ех-рехалъул централъул мац1алъулгун, адабияталъул ва искусствалъул институталъул (ИЯЛИ) бет1ерав г1елмияв х1алт1ухъан Ах1мад Муртазалиев, гьебго институталъул т1адег1анал г1елмиял х1алт1ухъаби, филологиял г1елмабазул кандидатал Мух1амад Мух1амадов ва Пат1имат Г1алибегова, филологиял г1елмабазул доктор, Р. Х1амзатовасул ц1аралда бугеб Дагъистаналъул пачалихъияб педагогикияб университеталъул (ДГПУ) г1аммаб мац1 лъаялъул кафедраялъул заведующий Мух1амад Мух1амадов, Шотода гьоркьохъеб школалъул завуч, г1урус мац1алъулгун адабияталъул муг1алим Анжела Мух1идинова ва г1алимчиясул г1агарай ч1ужу, Тахо-Годил ц1аралда бугеб республикаялъул Миллияб музеялъул филиал, Ц1адаса Х1амзатил рукъ-музеялъул директор Г1айшат Патах1ова.

Гьелдаса хадуб Хунзахъ Ш. Шамхаловасул ц1аралда бугеб маданияталъул к1алг1аялда т1обит1араб тадбиралъул байрамалъулаб бут1а байбихьана г1алимчиясул х1акъалъулъ бахъараб документалияб фильм бихьизабиялдасан. Данделъаразе саламги кьун, баркиялъулаб к1алъай гьабуна районалъул бет1ер Нурмух1амад Задиевас.

«Жакъа нилъ данделъун руго жиндир ц1ар г1елмуялъеги, жамг1ияталъеги, Ват1аналъеги хъулухъ гьабиялъул мисаллъун кколев к1удияв г1алимчиясул юбилей к1одо гьабизе. Х1ажи Х1амзатовасул г1умрудул нух ккола т1аса бищараб ишалъе рит1ухълъиялъул мисаллъун. Гьесул г1елмияб ирс, г1емерсоназулаб х1аракатчилъи ва ват1анияб г1елму цебет1еялда лъураб к1удияб бут1а мустах1икълъана цох1о нилъер республикаялдагун улкаялда гуребги, гьеб тун къват1ибехунги рецц-бакъалъе. Хасго ч1ух1изе бач1уна академикасул к1удияб нухлул байбихьи гьесул г1агараб районалда бухьараб бук1иналдалъун. Г1емерал гьунар бугел ва машгьурал г1адамаздалъун бечедаб гьаб ракьалда куцана хадубккун г1алимзабазулгун муг1алимзабазул ва г1олохъанал специалистазул чанги г1елазе мисаллъун лъугьарав чиясул т1абиг1ат-г1амал. Гьенибги к1удияб бак1 ккола Ват1аналде бугеб рокьиги, г1адамазде бугеб адаб-х1урматги, жавабчилъиги г1елаз г1елазухъе кьун цебе бачараб Х1амзатовазул тухумалъ. Гьедин, хъизамалъулги нилъер халкъалъул г1адатазулги кьуч1алда кьураб тарбиялъ к1удияб бак1 ккуна цох1о Дагъистаналъул гуребги т1олабго Россиялъул ч1ух1илъун лъугьарав г1алимчиясул хадусеб г1умруялъул х1аракатчилъиялда. Гьединлъидал жакъасеб тадбиралъул маг1наги ккола цох1о бергьарав г1алимчи рак1алде щвезави гуребги, г1ун бач1унеб г1елалъе рух1иялгун моралиял дарсал росизе рес кьейги. Биччанте гьесул г1елмиябгун рух1ияб ирс хадусел г1елазги пайда босулеб хазиналъун бук1ине», - ян абуна гьес.

Гьединго к1алъаял гьаруна республикаялъул Х1укуматалъул Председателасул заместитель Ризван Гъазимух1амадовас, Халкъияб Собраниялъул г1елмуялъулгун лъай кьеялъул комитеталъул председателасул заместитель Г1абдулвах1ид Лабазановас, республикаялъул литературиял журналазул редактор Мурад Ах1мадовас, политикиял г1елмабазул доктор, улкаялъул Президентасда цебе бугеб Россиялъул халкъияб маг1ишаталъулгун пачалихъияб хъулухъалъул пачалихъияб управлениялъул (РАНХ и ГС) Институталъул федеративиялгун миллиял гьоркьолъабазул кафедраялъул профессор Камил Ландаца ва цогидазги. К1алъаязда гьоркьор куч1дул ах1иялъулгун кьурдул церерахъинал рихьизаруна ч1арадисезул хоралъ, «Г1акаро-Хунзахъ» кьурдул ансамблялъ ва цогидалги районалъул ва гьеб тун къват1исел маданияталъул бут1аялъул х1аракатчаг1аз. Ахиралда киназего баркала кьураб к1алъай гьабуна г1алимчиясул вас Х1амзат Х1амзатовасги.

И. Мух1амадов.

ХlАЛТlИ ЧУЧЛЪИЗЕ ТЕЗЕ БЕГЬУЛАРО

zaxrosdal — Mon, 25 May 2026 12:18:54 GMT

5 маялда райадминистрациялда т1обит1ана районалъул терроризмалда данде къеркьеялъул комиссиялъул (АТК) иргадулаб данделъи. Гьелда г1ахьаллъи гьабуна районалъул бет1ер, комиссиялъул председатель Нурмух1амад Задиевас, гьесул заместитель Х1амид Гьит1иновас, республикаялъул УФСБялъул Хунзахъ бугеб районазда гьоркьосеб отделалъул нухмалъулев Шамил Г1умаровас, РЭСалъул ц1ияв начальник Г1умар Г1исаевас, муниципалитеталда ругел МЧСалъул, къуваталъулалгун ихтиярал ц1унулел идарабазул вакилзабаз ва цогидазги.

Киназего саламги кьун, данделъи рагьана районалъул нухмалъулес. Гьес рак1алде щвезабуна терроризмалда данде къеркьеялъул бут1аялда т1обит1улеб х1алт1и чучлъизе тезе бегьунгут1и ва т1аде щолел ругел байрамкъоязул заманалда х1инкъи гьеч1олъиялде кьолеб к1вар ц1ик1к1инабизе ккей. Гьединго кинабго х1алт1и цох1о хасал идарабазде рехун теч1ого, жалго г1адамазги ц1одорлъи гьабизе кколилан т1адеги жубана.

К1удияб Ват1анияб рагъда бергьенлъи босаралдаса 81 сон т1убаялда хурхун районалда т1орит1изе ругел тадбиразда жамг1ияб г1адлу-низам ва х1инкъи гьеч1олъи ц1униялда хурхун гьабизе бугеб х1алт1ул бицана заманаялъ районалъул полициялъул начальникасул ишал т1уралев Шамил Маликовас. Гьес абуна г1иц1го райотделалъул къуватазде г1ей гьабун ч1еч1ого, тадбиразул заманалда г1адлу-низам ц1унизе кумекалъе сверухъ ругел районазул полициялъул х1алт1ухъабиги ах1ун ругилан.

Ахирисеб ц1урмил, экзаменазул ва выпускалъулал вечеразул заманалда х1инкъи гьеч1олъи ц1униялъе гьабулеб бугеб х1адурлъиялъул бицана райадминистрациялъул лъай кьеялъул отделалъул начальникалъул заместитель Мурад Мух1умаевас. Гьес абуна рехсарал тадбирал т1адег1анаб даражаялда т1орит1иялъул мурадалда райадминистрациялъул, лъай кьеялъул ва ихтияралгун сахлъи ц1унулел идарабазул вакилзабиги г1ахьал гьарун, муниципалияб даражаялда хасаб х1алт1улаб къокъа г1уц1ун бугилан. Экзаменал т1орит1изе ругел пунктазул х1адурлъиялда хурхун рехсараб х1алт1улаб къокъаялъ зама-заманалдасан т1обит1улеб буго мониторинг. Халгьабулеб буго гьел пунктазда охрана, х1алт1улел видеокамераби ва ц1а ккеялдаса ц1униялъул системаби ругищали. Хасаб к1вар кьолеб буго экзаменал т1орит1изе ругел школал терроризмалъул х1инкъиялдаса ц1униялде. Гьединго экзаменазул заманазда гьенир рук1ине руго медицинаялъул х1алт1ухъабиги. Выпускниказда ва гьезул эбел-инсуда экзаменазда ц1унизе кколеб г1адлу-низамалъулги, хасго мобильниял телефонал х1алт1изаризе бегьунгут1иялъулги бицун, гьабулеб буго бич1ч1икьеялъулаб х1алт1иги. Г1аммаб къаг1идаялъ, исана районалда ЕГЭ кьезе буго 115 выпускникас, ОГЭ кьезе х1адурулев вуго 324 выпускник. Ахирисеб ц1урмил байрам т1обит1изе буго 26 маялда, выпускалъулал вечерал – 27 июналда. Жиндирго докладалъул ахиралда гьес т1аде жубана х1инкъи гьеч1олъи ц1униялда хурхун гьабулеб х1алт1и г1иц1го тадбирал т1орит1иялдаги ва гьезде х1адурлъиялдаги лъуг1уларин, ц1ик1к1араб к1вар кьезе кколин профилактикияб бут1аялдеги. Ай, жалго ц1алдохъабазулъ куцазе кколин жидерго х1инкъи гьеч1олъиялда хурхун жавабчилъи.

Данделъиялда гьоркьор лъун рук1арал киналго суалазухъги г1енеккун, ахиралда комиссиялъ къабул гьаруна дандрекъон кколел х1укмабиги.

И. Мух1амадов.

БАЙИКЬА АВИАЦИЯЛЪУЛ КАПИТАН

zaxrosdal — Mon, 25 May 2026 12:12:33 GMT

22 июнь 1941 сон. Сардилъ г1ужалъ г1асияб хъудиялъ макьидаса борч1изабураб советияб халкъ. Соролеб гьаракьалъ Левитаница лъазабулеб буго, фашистазулаб Германия божут1а рек1к1 гьабун нилъер улкаялде рагъгун т1аде к1анц1анилан.

Байдабазде бак1арараб халкъ, г1одулел руччаби, рукъун заралгун къерщезарулаго цабигун ццидалъ ч1арал бихьинал, щибго бич1ч1уларого улбузул гвердазул квенч1елалги ккун иргадал гьезухъ балагьун хаган хут1арал лъимал. Школа лъуг1иялъул сух1маталдаса къват1ире рач1унаго, балугълъиялъул аттестат кодобе щвелалде ярагъ кодоб кквезе ккарал, сух1маталде рет1ераб хъах1аб рет1ел биялъ белъараб, мусруялде сверараб аза-азар улкаялъул г1олилал.

Гьедин байбихьана 4-го соналдасаги ц1ик1к1ун халат бахъараб К1удияб Ват1анияб рагъ. Г1емер г1олилал ана рагъде эбел-инсулгун, г1агарлъиялъулгун къо-мех лъик1 гьабич1ого. Дир росулъаги ун руго гьединго бат1и-бат1иял районазда х1алт1илел рук1аралги, гьенисанго т1адги руссинч1о г1емерисел.

Гьединазул цояв ккола дир росуцояв авиациялъул летчик-истребитель, эскадрильялъул командир Исбагьиев Мах1ачги. Гьев рагъгун дандч1вана Белоруссиялда. Лъабго соналъул хъулухъги лъуг1ун рокъове вач1унеб машинаялде вахунаго, гьесда хьолбохъ планшеталда щун буго тохаб гулла, планшеталда жаниб бук1уна харжие кьураб г1арацги, гьелъ гьев хвасар гьавунги вуго.

Мах1ач гьавуна 1918 соналда 21 декабралда. Гьесул эмен Исбагьи вук1уна революционер Мах1ач Дах1ададаевасул гьудул, гьедин гьесие кьун буго гьеб ц1арги, гьединавго бах1арчи лъугьинеян.

Хунзахъ анкьго сонил школаги лъуг1ун Мах1ач ц1ализе лъугьуна Буйнакскиялъул педучилищеялде, гьеб лъуг1игун 17 сон барав Мах1ач вит1ула Болъихъ районалде школалъул директорлъун.

1938 соналъ Мах1ач ах1ула Армиялде, цебе бицахъе, Белоруссиялъул лъелазул аскаралде. Гьевгун хъулухъ гьабулев вук1ана Ц1адаса Х1амзатил вас Мух1амадги. Гьеб рагъ ккараб къоялъго гьел рикьула жидецаго т1аса рищарал курсазде. Мах1ачил кидагосеб анищ бук1уна воржине, летчиклъун вахъине. Мух1амадгун Мах1ач гьенив ват1алъула, т1ок1алъ гьел данделъуларо. Лъабго моц1идасан курсалги лъуг1ун Мах1ач вит1ула Балтийский фронталде Ленинград ц1унизе, гьенив вагъула лъукъизег1ан. 1944 соналъ гьесул самолет бортизабула ва гьев ц1акъ зах1матго лъукъула. Лъукъарав Мах1ач вит1ула Азербайджаналъул Кировобад шагьаралде госпиталалде. Гьениб гьесул бох къот1изе х1укму ккола врачазул консилиумалда, гьелдаса гьев хвасар гьавула Линберайский абурав профессорас. Гьас абула: «Я этому красавцу капитану потерять ногу не дам и беру на свою ответственность» ян. Гьесул ясги йик1уна хирург, гьез к1иязго т1ад ч1ун гьесул бох ц1унула, амма т1ок1алъ воржиналъул хабар Мах1ачие лъуг1ула.

Дидаги рак1алда вуго гьев, ворхатав чи вук1ана, г1ансагун вилъунаан, бох сук1изабизе к1олароан. Рагъулъ ккараб цо щибниги лъугьа-бахъин бицеян абидал, гьесул яс Пат1иматица бицана, гьес гьарулаанин абуге жинда бицеянин, жиб-жиб воржиналдаса хадуб шлем ц1ун х1улун бач1унаанин бот1родаса рас.

1944 соналъ госпиталалдаса хадув ц1ализе лъугьуна Орджоникидзе шагьаралда педагогикияб институталде, гьеб лъуг1ун хадув Мах1ач ц1алула Партиялъул Т1адег1анаб школалда, гьенив ц1алулаго цадахъ ккола Данияловги. Гьенив ц1алулаго Мах1ач вит1ула Лъарат1а, РК к1иабилев секретарлъун ВКП (б). Кив х1алт1аниги Мах1ач вук1ана бажари бугев, аваданав, кеч1-бакъан бокьулев, г1адамазда гъорлъ вук1а-вахъине лъалев чи. Гьес киналго алатазда бакънал рачунаан, кинабго росулъ лъугьа-бахъунелда гьоркьовги вук1унаан.

Мах1ач г1умруялдаса ват1алъана 1991 соналъул 28 октябралда. Хвезег1анги кидаго воржине анищалда вук1унаанила бицана яс Пат1иматица. Аллагьас ахират лъик1аб кьун батаги гьаб жакъасеб къо нилъее кьурал киналго доб заманаялъул г1олилазе. Нижеда нуж кидаго к1очене гьеч1о.

Шамилова Пат1имат, Байикь росу.

ЗАМАНАЛЪУЛГУН ДАИМАБ НАКЪИТАЛДА

zaxrosdal — Mon, 25 May 2026 12:05:16 GMT

Залму Батировалъул икъбаллъун дица рик1к1уна гьей Хунзахъ росулъ, адабияталъул рахъалъ бечедаб, художествияб раг1ул г1асрабазго къимат гьабулеб, машгьурал хъвадарухъабигун шаг1ирзабазул ват1анлъун кколеб Хунзахъ районалда гьаюрай йик1ин. Рехселин район машгьурлъизабурал халкъиял хъвадарухъабазулгун шаг1ирзабазул ц1арал: Мух1амад Сулиманов, Загьид Х1ажиев, Ц1адаса Х1амзат, Расул Х1амзатов, Фазу Г1алиева, Г1абасил Мух1амад. Шаг1ир гьеч1еб росуго батиларо гьениб. Рак1алде рач1уна Бестужев-Марлинскиясул раг1аби: «Кавказалъухъ валагьидал, шаг1ирлъун вахъинч1ищ мун, щайгурелъул гьадиг1ан зобалазде г1агарлъидал, гьевлъун вахъинч1олъи буго адаб тей».

Республикаялдаги гьеб тун къват1иехунги рик1к1уней шаг1ирлъун Залму Батирова яхъана къисматалъ еэдун гуреб, жиндирго пагьмуялъги зах1мат бокьиялъги куцан. Гьелъул буго г1емеррахъазулаб гьунар. Гьеч1о гьелъ г1оч1ода ч1вач1еб, гьелъул пикру хъинт1ич1еб цониги тема: тарих, социалияб г1умру, рек1ел балъгояб асар загьир гьабулеб лирика. Гьелъ хъвана к1иго мухъалъул, ункъмухъилал, анлъмухъилал, микьго мухъалъул асарал ва к1удиял къисабигун пьесаби. Гьелъ хъвала бигьаго, эркенго; гъираялда г1енеккула гьелъухъ ва ц1алула гьелъул асарал. Гьелин абуни, В. Белинскияс абухъе, «чвахун рач1унел ва т1адагьал» асарал гуро гьел.

Залму Батировалъул г1умру ккола къанаг1атаб мисаллъун, хасго гьанже заманалда, нилъер ц1ияб тарихалда, ай жиндир творчествоялдалъун жамг1ияталда гьоркьор моралиял къанунал т1ирит1изарулеб ва жинцагоги гьезда рекъонкколеб г1умру гьабулеб заманалъул шаг1ирзабазе. Гьей кколаро гьури пулеб рахъалде юссуней флюгер - гьей йиго заманалъул хасият хехго бич1ч1улей, рентгеналъ г1адин, гьанжесеб г1елалъул жанисеб дунял бихьулей ва гьеб загьир гьабулей шаг1ир.

Нухал хисаниги, хисизе лъач1еб,

Хасияталъ квалквал гьабулеб буго.

Хисараб мехалъе ах1изе лъач1еб

Кеч1алъ цее ине йиччалей гьеч1о.

Залму йиго гьанжезаманалъулгун даимаб накъиталда ва гьелъухъа бажарула жакъасел г1узрабазе рит1ухъаб къимат кьезе. Гьединлъидал гьелда божула инсан х1исабалдаги. Гьелъул асарал ц1алулаго, инсанасул пикру буссуна жиндирго жанисеб дунялалде, гьес халгьабула шаг1иралъ хъвараб жоялдехун бугеб жиндирго бербалагьиялъул. Цогидал шаг1ирзабазул асаразулъго г1адин, дир рак1 т1аде ц1ала гьелъул творчествоялъулъги гьарзаго ратулел инсанасул пикрияб рахъ, г1умруялъул маг1на, рух1иябгун муруватияб рахъалъул масъалаби загьирлъулел асараз. Гьел руго философиялъеги, диналъеги, художествияб адабияталъеги даимал темаби, хасго жакъа г1адинаб, хиса-басиял г1емераб заманалда. Гьабсаг1аталда дунялалда лъугьунел руго кьуч1дасанго пикру хисизабулел, жеги кинабг1аги мух1канлъиги лъаларел социалиялгун экономикиял хиса-басиял. Кибе унеб бугеб Россия ва гьелда цадахъго - Дагъистанги; щал кколел нилъ, жакъасел дагъистаниял; щиб лъугьунеб бугеб нилъер менталитеталъе, нилъер къадруялъегун хаслъиялъе - гьел ва цогидал суалазда т1ад ургъизе т1амулел руго Залму Батировалъ ц1алдолел. Гьелго суалал кьолел руго гьелъ жиндиегоги:

Рохьоб нух къосараб чанги дун гуро,

Чан их унеб бугеб нух балагьулеб?

Чармил гулла щвараб х1инч1ги дун гуро,

Рещт1ине кколеб щоб щай батулареб?

Дагъистаниязул хасият г1уц1ана муг1рузул кьварараб т1абиг1аталъ, къват1исел тушбабигун гьарурал рагъазулъ лъадарана гьеб, ва гьедин куцана лъиданиги релълъинч1еб, г1иц1го нилъер халкъалъе хасиятаб г1амал. Залму Батировалъул рах1ат хвезабулеб буго гьеб г1амал хисулеб бук1иналъ, зах1матаб заманалъ гьеб ч1ван лъолеб бук1иналъ. Зах1мат бокьи, бах1арчилъигун къвак1и, жиндир къадру-асс ц1уни, мадугьаласе кумекалъе вахъин, гьалбал хиралъи, лъай т1алаб гьаби, рит1ухълъи - гьеб кинабго хасиятаб буго нилъее. Гьединал руго шаг1иралъул багьадуразул сипаталги. Гьанже гьел хасиятазул къимат мигьлъулеб буго жамг1ияталъулъ, тахида руго чидар маданияталда къадруяллъун рик1к1унел, бат1иял хасиятал: к1игьумерчилъи, ц1огьоди, вах1щилъи, гьабураб къот1уе хилиплъи, х1илла- макру ургъи, х1елх1еди, «месед-г1арцуе» лагълъи гьаби:

Бакъан г1арцуй бачун, хьвадизе лъарал,

Малърал гьеч1ониги, роржунел руго.

Жакъасев дагъистанияв лъугьун вуго г1иц1го жиндиего лъик1лъи балагьизе, ругьунлъулев вуго щвараб жо хапизе, лъуг1улеб буго сверухъ ругезул пикру-т1алаб гьаби. Гьелъие г1иллалъун шаг1иралъ рик1к1уна нилъер г1умруялда парахалъи гьеч1олъи, дагъистаниязул менталитеталъул бихха-хочи лъугьин. Гьелъие квербакъула жакъасеб г1умруялъул х1акъикъаталъги: жамг1ияталъул рикьалаби рук1ин, цо чанго чи т1асан ккун бечелъараб заманалда г1емерисел язихълъи-мискинлъиялда рук1ин, социалияб рит1ухълъи гьеч1олъи. Гьеб бечедазул бечелъиги буго, зах1мат-къо бихьун гуреб, бикъа-хъамун щвараб. Шаг1иралда бихьулеб буго жамг1ияталъул х1алуцинги, г1адамазул бухьеназулъ жах1да-питна ц1ик1к1инги, инсан вокьиялдаса инкар гьабулеб бук1инги. «Рек1еда нус къач1еб къо бач1унарин», - абулеб буго Залмуца «Кьижуге, кьижуге, нек1сияб т1амур» абураб коч1олъ. Х1инкъи загьир гьабун буго «Сордо, нахъе унге» абураб асаралдаги:

Сордо, талих1 кьеги, мун нахъе унге,

Метер къоялъукьа х1инкъун йиго дун.

Шаг1иралъул рак1 унтизабулеб буго г1олеб г1елалъул рух1ияб хъарцинлъиялъги, хасго рахьдал мац1 лъалареб ва мац1алда цадахъго халкъалъул маданияб бечелъиялдаса мах1румлъулеб бугеб г1ел бихьидалги. Гьеб ккола Дагъистаналъул 15-абилеб халкъ - умумузул ирсалдаса инкар гьабураб, миллияб бечелъиялдаса мах1румлъараб, г1аммаб тарихалдаса рик1к1алъараб ва генетикияб ирс билараб.

Мац1 к1очене тани, Шамил к1очена,

Ах1улгох1 билила, Мах1муд лъаларо,

Г1али-х1ажи, Ч1анк1а, кици-биценал,

Халкъалъул асарал рилун лъуг1ила.

Шаг1иралъ къабул гьаруларо нилъер г1умруялда кколел ругел гьел хиса-басиял, гьел бит1араллъунги рик1к1унаро гьелъ. Гьединлъидал гьелъ ах1улел руго Дагъистан хвасар гьабизе. «Хвасар гьабе Дагъистан» - гьединаб ц1ар буго гьелъул цо кеч1алдаги. Гьениб загьирлъулеб буго шаг1иралъул гражданияб бах1арчилъи, гьеб хасиятаб буго гьелъул т1олабго поэзиялъе. Гьай-гьай, нилъеда гьелъул т1ахьазулъ ратиларо щибаб ах1вал-х1ал хисизабизе яги масъала т1убазабизе малъулел нухал. Амма гьезулъ буго нилъ кант1изаризе х1албихьи, мекъаб нух т1асабищиялдаса гьукъизе гъира, х1адурал, кире нилъ унел ругел, щиб гьениб нилъеда батилеб ва щиб цадахъ босулеб бугеб абурал суалазе жаваб батиялда т1ад ургъизе т1ами. Халкъалда гьоркьор рилълъанхъарал ва жамг1ияталда къиматалда рук1арал г1адаталгун г1амалалги рух1ияб бечелъиги билани, «реч1ч1аралъуб къалеб» жамг1ият хут1уларо. Гьединаб жамг1ияталъ нилъ рачуна рикьалабазде, цоцазул адаб теялде, вацлъи-гьудуллъи биххиялде. Республикаялъеги улкаялъеги к1удияб заралги ккола гьелъул, бук1инеселде реч1ч1улеб г1арадаги ккола гьеб. Гьелъие г1иллалъунги кколаро г1иц1го социалиябгун маг1ишатияб рахъаз нахъеккей. Гьединлъидал ах1и балеб буго Залму Батировалъ, х1аракат гьабулеб буго ц1алдолев кант1изавизе. Дагъистаниял руго к1удияб культураялъул ирсилал, нилъ, киналго г1адин лъугьун гуреб, нилъголъун хут1изеги ккола. Чидар хасияталъе лагълъи гьабич1ого, гьезулаб босун, нилъераб к1очон рук1инч1ого, нилъерго хаслъи к1одо гьабун, гьеб цебет1езабизе х1аракат гьабун ругони, нилъ киданиги таризе гьеч1о дунялалъул тарихалъул къиматаб хъорщодаса - гьеле Залму Батировалъул творчествоялда аслияб бак1 кколеб пикру. Шаг1иралъул «пикрабазул ц1урмазулъ» ц1алдолесда батила рохелги урхъиги, хьулги рак1буссинги, рек1ел парахалъиги бихха-хочиги ва аслияб жо - Дагъистаналдеги дагъистанияздеги к1удияб божилъиги:

Мун хъушт1ун аниги, г1одоб ккун гьеч1о,

Г1едег1е, Дагъистан, т1аде борхизе.

Дагьаб тараниги, т1агъур бортич1о,

Ч1ух1ун балагье мун дуниялалъухъ.

Залму йиго К1удияб Ват1анияб рагъул заманалда Балканазда къеркьолел рук1арал г1урус партизаназул батальоналъе нухмалъи гьабурав Югославиялъул Бах1арчи Мух1амад Батировасул яс. Рагъул лъималазул цояй, гьелъ жиндир творчествоялдалъун жиндир г1умруялъул мисалалдалъун бич1ч1изабулеб буго: Дагъистаналъул парахалъиялъул ва баракатаб г1умруялъул аслулъун ккола Россиялъулгун щулияб бухьен, гьудуллъи бук1ин. Гьей йиго Дагъистаналъул халкъияй шаг1ир, гьелъ гьеб тасдикъ гьабула жинца хъварал асараздалъун гуребги, т1олабго г1умруялдалъунги, халкъалъул бут1алъунги гьелъул гьаракьлъунги йик1ун, гьелъул анищал, пикраби загьир гьарулаго, гьелъул пикрияб рахъ г1уц1изеги гьеб ц1убазабизеги х1аракат гьабулаго.

Гьединлъидал Залму Батировалъул юбилеялъул къоязда дица гьелъие гьарула халатаб, талих1аб ва гьунар т1ок1аб г1умру.

Мухlу Гlалиев

ЦlАДАСА ХlАМЗАТИЛ РОКЪОСАН БАККАРАБ ГlАКЪЛУДАЛ РАЛЪАД

zaxrosdal — Mon, 25 May 2026 11:53:12 GMT

ХIажи ХIамзатов гьавуна 1926 соналъул щуабилеб маялда Хунзахъ районалъул ЦIада росулъ, халкъияв шагIир ЦIадаса ХIамзатил хъизамалда. 1943 соналда лъугIизабуна ГIараниб росдал школа, 1948 соналда – Дагъистаналъул пачалихъияб педагогикияб институт ва 1960 соналда – КПССалъул ЦКялда цебе бугеб Партиялъул тIадегIанаб школалъул журналистикаялъул отделение.

1949-1952 соназда хIалтIана СССРалъул РАНалъул Дагъистаналъул филиалалда бугеб ЦIадаса ХIамзатил цIаралда бугеб Тарихалъулгун мацIалъул ва адабияталъул институталда, цин лаборантлъун, хадуб – гIелмияв хIалтIухъанлъун ва гIелмияв секретарьлъун, 1952-1957 соназда вукIана гьебго институталда кIудияв гIелмияв хIалтIухъанлъун, КПССалъул ЦКялда цебе бугеб Дунялалъул адабияталъул институталъул Дагъистаналда бугеб филиалалъул нухмалъулевлъун. 1962-1963 соназда вукIана ИЯЛИялъул гIелмияв секретарьлъун.

1963-1970 соназда хIалтIана ДАССРалъул Министрзабазул советалда цебе бугеб Радиовещаниялъулгун телевидениялъул пачалихъияб комитеталъул председательлъун.

1970 соналда цIунана «ЦIадаса ХIамзатил гIумру ва творчество: революциялда цебесеб заман» абураб темаялда гIелмабазул кандидатлъиялде диссертация ва 1979 соналда – «Революциялда цебесеб Дагъистаналъул гIемермиллатазулаб адабият лъугьин» абураб темаялда докторлъиялъе диссертация. 1970-1972 соназда хIалтIана ДАССРалъул культураялъул министрлъун ва 1972-1992 соназда – ИЯЛИялъул директорлъунги 1992-2004 соназда – гьелъулго гIелмияв нухмалъулевлъунги. 1980-1984 соназда вукIана ДГПИялъул адабияталъул кафедраялъул профессорлъун.

1984 соналъул 26 декабралда ХIажи ХIамзатов вищана СССРалъул ГIелмабазул академиялъул адабияталъулгун мацIалъул отделениялъул академиклъун. 2000 соналъул 26 маялдаса нахъе вукIана РАНалъул ДНЦялъул президиумалъул председательлъун ва 1998 соналдаса нахъе – РАНалъул гIакълучилъун.

ХI. ХIамзатовасул хIаракаталдалъун ДНЦялъул гIалимзабазул щулияб бухьен ккана Москваялда бугеб Инжилалъул таржама гьабиялъул институталъулгунги Макс Планкил цIаралда бугеб Лейпцигалъул Эволюциялъулаб антропологиялъул институталъулгунги. Гьев вукIана Европаялъул кавказоведазул жамгIияталъулги, РАНалъул Востоковедазул жамгIияталъул президиумалъулги, РАНалъул президиумалда цебе бугеб Маданиябгун тIабигIияб ирсалъул цIех-рех гьабиялъулгун гьеб цIуниялъул рахъалъ советалъулги, РАНалъул тарихалъулгун филологиялъул отделалъул «ВатIаналъул ва дунялалъул адабиятгун фольклор» абураб ГIелмияб советалъулги членлъун.

Гьелде тIадеги гьев вукIана РФялъул Хъвадарухъабазулги, Журналистазулги ва Театралиял хIаракатчагIазулги союзазул членлъунги.

ЦIадаса ХIамзатил цIаралда бугеб Гуманитариябгун маданияб ва лъай кьеялъул жамгIияб фондалъул председатель, ДРялъул президентасда цебе гIуцIараб Пачалихъияб премиялъул ГIелмуялъулги, техникаялъулги, адабияталъулги, искусствоялъулги ва архитектураялъулги рахъалъ комиссиялъул член, Херазул советалъулги ДРялъул президентасда цебе бугеб ГIурус мацIалъул советалъулги член, ХIажи ХIамзатов вукIана РАНалъул ДНЦялъул ИЯЛИялъул «РФялъул халкъазул адабият», «Фольклористика» ва «РФялъул халкъазул мацIал: Кавказалъул мацIал» абурал диссертациялъул советазул нухмалъулевлъунги РАНалъул А. Горькиясул цIаралда бугеб Дунялалъул адабияталъул институталъул «РФялъул халкъазул адабият» абураб махщелалъул рахъалъ диссертациялъул советалъул членлъунги.

Россиялъул ТIабигIиял гIелмабазул академиялъулги Москваялъул авиациялъул институталъулги, Санкт-Петербургалъул ГIелмабазулгун искусствоялъул Петровская академиялъулги хIакъикъияв академик, Адыгеялъул (Черкесиялъул) Халкъазда гьоркьосеб академиялъулги Гуржиялъул Миллияб академиялъулги къадруяв член ХIажи ХIамзатов Аллагьасул къадаралде щвана 2011 соналъул анлъабилеб октябралда. Гьесул букIана 85 сон.

АКАДЕМИКАСУЛ ДАРСАЛ

zaxrosdal — Tue, 05 May 2026 09:21:43 GMT

Исана 5 маялда нилоъер ракьцояв, Ц1ада росулъа академик Х1амзатов Х1ажи Х1амзатович гьавуралдаса т1убала 100 сон. "Лъаг1алил юбилярал" рубрикаялда гъоркь нижеца газеталда рахъизе руго гьесул г1умрудулги г1елмудалги х1акъалъулъ академикасул гьудул-гьалмагъзабазул ва цадахъ х1алт1аразул рак1алде щвеялгун макъалаби.

ХIажилгун дир лъай-хъвай ккана 1984 соналъул июналда МахIачхъалаялда. Гьесул кабинеталъуве дун вачана дир мугIалим, доцент (гьанже филологиял гIелмабазул доктор, профессор) МухIума ЧIегIерчиевас. Дица лъугIизабун букIана филологияб факультет ва кодоб букIана дун аспирантураялде витIараб ва ДГПИялъул ректор АхIмад МухIамадовас гъулбасараб кагъат. Нижехъги гIенеккун, ХIажи ХIамзатовичас абуна институталда лъикIал ресал ругила гIелмуялда тIад хIалтIизе бокьарав чиясе, амма гIалимчи вахъиналъул иш дудаго бараб бугин.

Дагъистаналда гуманитарияб гIелмуялъе кьучI лъолаго, ХIажи ХIамзатовичас Дагъистаналъул гIелму бечелъизабуна адабият ва мацIал лъазариялъул, фольклор ва искусство цебетIезабиялъул цIиял пикрабаздеги масъалабаздеги кIвар кьун, гъваридал цIех-рехал гьариялдалъун. Гьес жиндирго хIаракатчилъиялъулъ пайда босулаан гIурусазул, европаялъулазул ва бакъбаккул рахъалда ругел халкъазул культураялъул лъикIабщиналдаса ва цебетIурабщиналдаса.

ХI. ХIамзатов вукIана Дагъистаналъул ва Северияб Кавказалъул гIемерал гIолохъанал гIалимзабазе мугIалимлъунги, насихIатчилъунги, гIелмияв нухмалъулевлъунги. 2003 соналда гьес гIуцIана гIелмияб школа «Дагъистаналъул ва Северияб Кавказалъул миллиял литературабазул ва халкъалъул кIалзул гьунаралъул асаразул тарих ва теория» абураб цIарги лъун. Гьеб рикIкIана кIвар бугеб гIелмияб школалъун ва гьелъие щвана Россиялъул Федерациялъул Президентасул грант. ХIамзатовасул гIелмияб школалъ ралагьулел рукIана гIолохъанал гIалимзабазул жигарчилъи борхизабиялъе ва гIелмиял цIех-рехазде гьезул рокьи бижизабиялъе квербакъулел батIи-батIиял къагIидаби, кIвар кьолаан гьезул гIелмияб даража борхизабиялде, кумек гьабулаан кандидатлъиялъулал ва докторлъия- лъулал диссертациязде хIадурлъизе. Гьеб школалъ аслияб кIвар кьолаан ИЯЛИялда ХI. ХIамзатовасул жигараб байбихьиялдалъун конференциял, сессиял, симпозиумал тIоритIиялде. Гьел рукIунаан Россиялъул миллиял художественниял культурабазул къисматалда хурхарал батIи-батIиял темабазул.

Гьаниб бицине мустахIикъаблъун рикIкIуна халкъазда гьоркьосеб гIелмияб хIаракатчилъиялъулъ ХIажи ХIамзатовичас кIудияб бутIа лъуниланги. Гьесул байбихьиялдалъун ва хIаракатчилъиялдалъун тIобитIана тарихалъул, культураялъул, политикаялъул тIолабго дуниялалъего гIелмияб кIвар бугеб халкъазда гьоркьосеб чанго конференция, къватIисел улкабазул гIелмиял центразгун цадахъ. Гьесулъ бессун ва цолъун букIанин абизе бегьула БакътIерхьул ва Бакъбаккул рахъалъул культураялъул бищунго лъикIабщинаб. Гьайгьай, гьелъ гIемерго цIикIкIараб асар гьабулаан гьесда сверухъ ругезеги.

Гуманитариял цIех-рехазул батIи-батIиял ва кIвар цIикIкIарал гIелмиял суалаздасан кIалъаялгун ва макъалабигун гьев цеве вахъана дуниялалъул батIи-батIиял улкабазда: Германиялда, Франциялда, Англиялда, Австриялда, Испаниялда, Венгриялда, Турциялда, Сириялда, Япониялда, Китаялда, Америкаялда, Канадаялда, Швециялда, Индиялда, Болгариялда. Халкъазда гьоркьосеб гIелмияб хIаракатчилъиялъулъ ХIажи ХIамзатовичас кIудияб бутIа лъеялъе нугIлъи гьабула Дагъистаналъул ва Америкаялъул гIалимзабигун цадахъаб археологиялъулаб экспедиция Дагъистаналда гьабиялъул проект гIуцIиялъ ва гIумруялде бахъинабиялъ. Гьединго Дагъистаналъулги Швециялъулги цадахъаб программа букIана Библия дагъистаниязул миллиял мацIазде буссинабиялъул. Дагъистаналъул археологиялъулал ва этнографиялъулал, халкъалъул кверзул махщелалъулал ва хъвай-хъвагIаялъулал памятниказул выставкаби гIуцIана Япониялда, Англиялда, Венгриялда ва цогидалги пачалихъазда.

ХIажи ХIамзатов вукIана жигарав жамгIияв хIаракатчиги. Гьев вукIана Россиялъул Хъвадарухъабазул, Журналистазул ва Театралиял хIаракатчагIазул союзазул член.

ГIемерал соназ гьев вукIана Россиялъул халкъазул культураялъул хасго къиматал бакIал цIуниялъул рахъалъ Россиялъул Федерациялъул Президентасда цебе бугеб Пачалихъияб эксперталъулаб советалъул член, ЮНЕСКОялъул ишазул рахъалъ Россиялъул Федерациялъул Комиссиялъул член, «ВатIаналъулаб ва дунялалъулаб адабият ва фольклор» абураб тарихиялгун филологиял гIелмабазул Отделениялъул гIелмияб советалъул член, халкъалъул тIабигIияб ва культурияб ирс лъазабиялъул ва цIуниялъул рахъалъ РАНалъул гIелмияб советалъул член, РАНалда цебе бугеб Востоковедазул обществоялъул президиумалъул член, Европаялъул Кавказоведазулаб обществоялъул член. Гьединго вищун вукIана «РАНалъул Известия. Адабияталъул ва мацIалъул серия», «Северияб Кавказалъул тIадегIанаб школалъул гIелмияб централъул Известия» журналазул ва цогидалги чанго къадруяб журналалъул редколлегиязул членлъун. Гьесул хIаракатчилъиялдалъун гIуцIараблъун лъугьана РАНалъул ДНЦялъул «Вестник» журнал. ХIалбихьи бугев гIелмияв цIех-рехчи ва гIуцIарухъан ХI. ХI. ХIамзатовас бетIерлъи гьабуна «Россиялъул Федерациялъул халкъазул адабият», «Фольклористика», «Россиялъул Федерациялъул халкъазул мацIал» гIелмиял бутIабазда филологиял гIелмабазул докторасул цIар кьеялъе РАНалъул ДНЦялъул МацIалъул, адабияталъул ва искусствоялъул институталда цебе гIуцIараб диссертациялъулаб советалъе. Лъеберго соналъ академик ХI. ХI. ХIамзатовас бетIерлъи гьабураб диссертациялъулаб совет лъугьана гIицIго Дагъистаналъул гуребги Северияб Кавказалъулги гIелмиял кадраби лъадариялъе къебелъилъун. Гьев гьединго вищун вукIана РАНалъул М. Горькиясул цIаралда бугеб Дуниялалъулго адабияталъул институталъул диссертациялъулаб советалъул членлъунги. Гьесул гIелмияб нухмалъиялда гъоркь хIадурана 8 гIелмабазул кандидат ва 13 гIелмабазул доктор.

ХI. ХIамзатовас цIикIкIараб хIалтIи гьабуна халкъазда гьоркьосеб гIелмияб иш цадахъ рекъон, гьудуллъиялда гIуцIиялъе, батIи-батIиял улкабазул гIалимзаби цолъарал проектал ва программаби тIуразариялъе, нилъер Дагъистаналъул гIелму къватIисел пачалихъазул гIелмуялъе асар гьабулеблъун, пайдаяблъун, гьениб машгьураблъун лъугьинабиялъе. Гьев вищун вукIана Грузиялъул Миллияб гIелмабазул академиялъул членлъун, жамгIияллъун рикIкIунел гIемерал гIелмиял академиязул хIакъикъияв членлъун, Россиялъул тIабигIиял гIелмабазул академиялъул (РАЕН) академиклъун.

ХI. ХIамзатов вукIана жиндирго эмен – ЦIадаса ХIамзатил, вац – Расул ХIамзатовасул цIар тIадегIанаб даражаялда цIунаравлъун. Инсулги васазулги пагьму-гьунаралъул цIвабзазул кунчIиги ва каламалъул пасихIлъиялъул гъотIол пихъазул гьуинлъиги лъугьана Дагъистаналъул рухIияб культураялъул ва гIелмуялъул гIаламатлъун.

Херлъун вукIаниги, ахирал соназда ХIажи ХIамзатович гъираялда гIахьаллъулаан киналго гIелмиял форумазда. Жиндаго цадахъ хIалтIулезул ва жиндир цIалдохъабилъун рикIкIунезул ракIазулъе бачIунеб бугин кколаан гьесул жигар-шавкъалъул ва гIелмуялдехун бугеб рокьиялъул гучаб асар. Гьесда цадахъ хIалтIизе, гьесухъ гIенеккизе рес ккей, лаборантасдаса байбихьун, гIелмабазул докторасде щвезегIан, киналго гIелазул гIалимзабаз кIудияб талихIлъун рикIкIунаан.

Цоги дие бицине бокьун буго ХIажи ХIамзатовичасул хIикматаб, цIакъго къанагIат гурони гIемерисев чиясул букIунареб гIамал-хасияталъул хIакъалъулъ. Дида гьев вихьана гIемерал гIелмиял конференциязда ва цогидалги тадбиразда. Жинда цадахъ хIалтIулел гьес кидаго сверун ккун рукIунаан гIажаибаб хинлъиялдалъун ва хIикматаб хIурмат-адабалдалъун. Гьесда аскIор ругеб мехалъ цого заманалда киназулго ракIазулъе лъугьунаан цо кинабалиго квегIенлъи, рахIат, ракIчIей ва жавабчилъи.

Гьесие кутакалда бокьулаан жиндирго халкъ, лъалаан гьелъул тарих, культура ва цогидабги. Гьесда бацIцIадго ва камилго лъалаан магIарул мацI ва рахьдал мацIалда цIакъ берцинго хъвадарулаан.

ХIажи ХIамзатовасе цIакъ бокьулеб букIараб Институталъул хIалтIухъабазул ва гьудул-гьалмагъзабазул рекIелъ даималъего хутIизе буго гIелмуялъе сайгъат гьабураб гьесул гIумруялъул мисал. Нижеда киданиги кIочене гьечIо гьесул гIаданлъи ва гIадатлъи, гIадамаздехун гIорхъи гьечIеб рокьи, рекIел бацIцIалъи ва сахаватлъи. Нижеца хадубккунги гIумруялъулъ хIалтIизаризе руго гIасрабаз халатбахъараб ва щулалъараб Дагъистаналъул ва Северияб Кавказалъул халкъазул, гьезул гIелмуялъулги культураялдаги лъикIал гIадатал, щай гурелъул гьел нижер ракIазулъе лъугьинарун рукIиндал ХIажи ХIамзатовичас.

Гьедин сверухъ ругезул ракIазулъе ритIухълъиялъул асар лъугьинабизе гьунар бугев, гIакъилав, камилав ва, гьебго заманалда, цIакъго гIадатияв, гIаданлъи кIудияв, гIадамал хирияв гIалимчи вукIана академик ХI. ХIамзатов. Гьесул цIар дагъистаниязул рекIелъ хутIана Дагъистаналда тIоцевесев академик вукIиналъ гуребги, гIелмуялъул унго-унгояв, хIаракатав гIуцIарухъан хIисабалдаги. Гьес Дагъистаналъул гIелмияб централъе бетIерлъи гьабуна гьелъул тарихалъулъ бищунго захIматаб заманалда.

ХIажи ХIамзатовичас лъебергоялдаса цIикIкIун соналъ нухмалъи гьабуна ЦIадаса ХIамзатил цIаралда бугеб МацIалъул, адабияталъул ва искусствоялъул институталъе, дол соназда гьеб сверана Россиялъул Югалда бищунго кIудияб гуманитарияб гIелмияб идараялде.

ХI. ХIамзатов вукIана къанагIатаб гьунаралъул гIалимчи, гьесда кIолаан сверухъ ругезул гIакълу -пикруялъе, гIамал-хасияталъе лъикIаб асар гьабизе.

МухIамад МУХIАМАДОВ, филологиял гIелмабазул доктор, профессор