Исана 5 маялда нилоъер ракьцояв, Ц1ада росулъа академик Х1амзатов Х1ажи Х1амзатович гьавуралдаса т1убала 100 сон. "Лъаг1алил юбилярал" рубрикаялда гъоркь нижеца газеталда рахъизе руго гьесул г1умрудулги г1елмудалги х1акъалъулъ академикасул гьудул-гьалмагъзабазул ва цадахъ х1алт1аразул рак1алде щвеялгун макъалаби.

ХIажилгун дир лъай-хъвай ккана 1984 соналъул июналда МахIачхъалаялда. Гьесул кабинеталъуве дун вачана дир мугIалим, доцент (гьанже филологиял гIелмабазул доктор, профессор) МухIума ЧIегIерчиевас. Дица лъугIизабун букIана филологияб факультет ва кодоб букIана дун аспирантураялде витIараб ва ДГПИялъул ректор АхIмад МухIамадовас гъулбасараб кагъат. Нижехъги гIенеккун, ХIажи ХIамзатовичас абуна институталда лъикIал ресал ругила гIелмуялда тIад хIалтIизе бокьарав чиясе, амма гIалимчи вахъиналъул иш дудаго бараб бугин.

Дагъистаналда гуманитарияб гIелмуялъе кьучI лъолаго, ХIажи ХIамзатовичас Дагъистаналъул гIелму бечелъизабуна адабият ва мацIал лъазариялъул, фольклор ва искусство цебетIезабиялъул цIиял пикрабаздеги масъалабаздеги кIвар кьун, гъваридал цIех-рехал гьариялдалъун. Гьес жиндирго хIаракатчилъиялъулъ пайда босулаан гIурусазул, европаялъулазул ва бакъбаккул рахъалда ругел халкъазул культураялъул лъикIабщиналдаса ва цебетIурабщиналдаса.

ХI. ХIамзатов вукIана Дагъистаналъул ва Северияб Кавказалъул гIемерал гIолохъанал гIалимзабазе мугIалимлъунги, насихIатчилъунги, гIелмияв нухмалъулевлъунги. 2003 соналда гьес гIуцIана гIелмияб школа «Дагъистаналъул ва Северияб Кавказалъул миллиял литературабазул ва халкъалъул кIалзул гьунаралъул асаразул тарих ва теория» абураб цIарги лъун. Гьеб рикIкIана кIвар бугеб гIелмияб школалъун ва гьелъие щвана Россиялъул Федерациялъул Президентасул грант. ХIамзатовасул гIелмияб школалъ ралагьулел рукIана гIолохъанал гIалимзабазул жигарчилъи борхизабиялъе ва гIелмиял цIех-рехазде гьезул рокьи бижизабиялъе квербакъулел батIи-батIиял къагIидаби, кIвар кьолаан гьезул гIелмияб даража борхизабиялде, кумек гьабулаан кандидатлъиялъулал ва докторлъия- лъулал диссертациязде хIадурлъизе. Гьеб школалъ аслияб кIвар кьолаан ИЯЛИялда ХI. ХIамзатовасул жигараб байбихьиялдалъун конференциял, сессиял, симпозиумал тIоритIиялде. Гьел рукIунаан Россиялъул миллиял художественниял культурабазул къисматалда хурхарал батIи-батIиял темабазул.

Гьаниб бицине мустахIикъаблъун рикIкIуна халкъазда гьоркьосеб гIелмияб хIаракатчилъиялъулъ ХIажи ХIамзатовичас кIудияб бутIа лъуниланги. Гьесул байбихьиялдалъун ва хIаракатчилъиялдалъун тIобитIана тарихалъул, культураялъул, политикаялъул тIолабго дуниялалъего гIелмияб кIвар бугеб халкъазда гьоркьосеб чанго конференция, къватIисел улкабазул гIелмиял центразгун цадахъ. Гьесулъ бессун ва цолъун букIанин абизе бегьула БакътIерхьул ва Бакъбаккул рахъалъул культураялъул бищунго лъикIабщинаб. Гьайгьай, гьелъ гIемерго цIикIкIараб асар гьабулаан гьесда сверухъ ругезеги.

Гуманитариял цIех-рехазул батIи-батIиял ва кIвар цIикIкIарал гIелмиял суалаздасан кIалъаялгун ва макъалабигун гьев цеве вахъана дуниялалъул батIи-батIиял улкабазда: Германиялда, Франциялда, Англиялда, Австриялда, Испаниялда, Венгриялда, Турциялда, Сириялда, Япониялда, Китаялда, Америкаялда, Канадаялда, Швециялда, Индиялда, Болгариялда. Халкъазда гьоркьосеб гIелмияб хIаракатчилъиялъулъ ХIажи ХIамзатовичас кIудияб бутIа лъеялъе нугIлъи гьабула Дагъистаналъул ва Америкаялъул гIалимзабигун цадахъаб археологиялъулаб экспедиция Дагъистаналда гьабиялъул проект гIуцIиялъ ва гIумруялде бахъинабиялъ. Гьединго Дагъистаналъулги Швециялъулги цадахъаб программа букIана Библия дагъистаниязул миллиял мацIазде буссинабиялъул. Дагъистаналъул археологиялъулал ва этнографиялъулал, халкъалъул кверзул махщелалъулал ва хъвай-хъвагIаялъулал памятниказул выставкаби гIуцIана Япониялда, Англиялда, Венгриялда ва цогидалги пачалихъазда.

ХIажи ХIамзатов вукIана жигарав жамгIияв хIаракатчиги. Гьев вукIана Россиялъул Хъвадарухъабазул, Журналистазул ва Театралиял хIаракатчагIазул союзазул член.

ГIемерал соназ гьев вукIана Россиялъул халкъазул культураялъул хасго къиматал бакIал цIуниялъул рахъалъ Россиялъул Федерациялъул Президентасда цебе бугеб Пачалихъияб эксперталъулаб советалъул член, ЮНЕСКОялъул ишазул рахъалъ Россиялъул Федерациялъул Комиссиялъул член, «ВатIаналъулаб ва дунялалъулаб адабият ва фольклор» абураб тарихиялгун филологиял гIелмабазул Отделениялъул гIелмияб советалъул член, халкъалъул тIабигIияб ва культурияб ирс лъазабиялъул ва цIуниялъул рахъалъ РАНалъул гIелмияб советалъул член, РАНалда цебе бугеб Востоковедазул обществоялъул президиумалъул член, Европаялъул Кавказоведазулаб обществоялъул член. Гьединго вищун вукIана «РАНалъул Известия. Адабияталъул ва мацIалъул серия», «Северияб Кавказалъул тIадегIанаб школалъул гIелмияб централъул Известия» журналазул ва цогидалги чанго къадруяб журналалъул редколлегиязул членлъун. Гьесул хIаракатчилъиялдалъун гIуцIараблъун лъугьана РАНалъул ДНЦялъул «Вестник» журнал. ХIалбихьи бугев гIелмияв цIех-рехчи ва гIуцIарухъан ХI. ХI. ХIамзатовас бетIерлъи гьабуна «Россиялъул Федерациялъул халкъазул адабият», «Фольклористика», «Россиялъул Федерациялъул халкъазул мацIал» гIелмиял бутIабазда филологиял гIелмабазул докторасул цIар кьеялъе РАНалъул ДНЦялъул МацIалъул, адабияталъул ва искусствоялъул институталда цебе гIуцIараб диссертациялъулаб советалъе. Лъеберго соналъ академик ХI. ХI. ХIамзатовас бетIерлъи гьабураб диссертациялъулаб совет лъугьана гIицIго Дагъистаналъул гуребги Северияб Кавказалъулги гIелмиял кадраби лъадариялъе къебелъилъун. Гьев гьединго вищун вукIана РАНалъул М. Горькиясул цIаралда бугеб Дуниялалъулго адабияталъул институталъул диссертациялъулаб советалъул членлъунги. Гьесул гIелмияб нухмалъиялда гъоркь хIадурана 8 гIелмабазул кандидат ва 13 гIелмабазул доктор.

ХI. ХIамзатовас цIикIкIараб хIалтIи гьабуна халкъазда гьоркьосеб гIелмияб иш цадахъ рекъон, гьудуллъиялда гIуцIиялъе, батIи-батIиял улкабазул гIалимзаби цолъарал проектал ва программаби тIуразариялъе, нилъер Дагъистаналъул гIелму къватIисел пачалихъазул гIелмуялъе асар гьабулеблъун, пайдаяблъун, гьениб машгьураблъун лъугьинабиялъе. Гьев вищун вукIана Грузиялъул Миллияб гIелмабазул академиялъул членлъун, жамгIияллъун рикIкIунел гIемерал гIелмиял академиязул хIакъикъияв членлъун, Россиялъул тIабигIиял гIелмабазул академиялъул (РАЕН) академиклъун.

ХI. ХIамзатов вукIана жиндирго эмен – ЦIадаса ХIамзатил, вац – Расул ХIамзатовасул цIар тIадегIанаб даражаялда цIунаравлъун. Инсулги васазулги пагьму-гьунаралъул цIвабзазул кунчIиги ва каламалъул пасихIлъиялъул гъотIол пихъазул гьуинлъиги лъугьана Дагъистаналъул рухIияб культураялъул ва гIелмуялъул гIаламатлъун.

Херлъун вукIаниги, ахирал соназда ХIажи ХIамзатович гъираялда гIахьаллъулаан киналго гIелмиял форумазда. Жиндаго цадахъ хIалтIулезул ва жиндир цIалдохъабилъун рикIкIунезул ракIазулъе бачIунеб бугин кколаан гьесул жигар-шавкъалъул ва гIелмуялдехун бугеб рокьиялъул гучаб асар. Гьесда цадахъ хIалтIизе, гьесухъ гIенеккизе рес ккей, лаборантасдаса байбихьун, гIелмабазул докторасде щвезегIан, киналго гIелазул гIалимзабаз кIудияб талихIлъун рикIкIунаан.

Цоги дие бицине бокьун буго ХIажи ХIамзатовичасул хIикматаб, цIакъго къанагIат гурони гIемерисев чиясул букIунареб гIамал-хасияталъул хIакъалъулъ. Дида гьев вихьана гIемерал гIелмиял конференциязда ва цогидалги тадбиразда. Жинда цадахъ хIалтIулел гьес кидаго сверун ккун рукIунаан гIажаибаб хинлъиялдалъун ва хIикматаб хIурмат-адабалдалъун. Гьесда аскIор ругеб мехалъ цого заманалда киназулго ракIазулъе лъугьунаан цо кинабалиго квегIенлъи, рахIат, ракIчIей ва жавабчилъи.

Гьесие кутакалда бокьулаан жиндирго халкъ, лъалаан гьелъул тарих, культура ва цогидабги. Гьесда бацIцIадго ва камилго лъалаан магIарул мацI ва рахьдал мацIалда цIакъ берцинго хъвадарулаан.

ХIажи ХIамзатовасе цIакъ бокьулеб букIараб Институталъул хIалтIухъабазул ва гьудул-гьалмагъзабазул рекIелъ даималъего хутIизе буго гIелмуялъе сайгъат гьабураб гьесул гIумруялъул мисал. Нижеда киданиги кIочене гьечIо гьесул гIаданлъи ва гIадатлъи, гIадамаздехун гIорхъи гьечIеб рокьи, рекIел бацIцIалъи ва сахаватлъи. Нижеца хадубккунги гIумруялъулъ хIалтIизаризе руго гIасрабаз халатбахъараб ва щулалъараб Дагъистаналъул ва Северияб Кавказалъул халкъазул, гьезул гIелмуялъулги культураялдаги лъикIал гIадатал, щай гурелъул гьел нижер ракIазулъе лъугьинарун рукIиндал ХIажи ХIамзатовичас.

Гьедин сверухъ ругезул ракIазулъе ритIухълъиялъул асар лъугьинабизе гьунар бугев, гIакъилав, камилав ва, гьебго заманалда, цIакъго гIадатияв, гIаданлъи кIудияв, гIадамал хирияв гIалимчи вукIана академик ХI. ХIамзатов. Гьесул цIар дагъистаниязул рекIелъ хутIана Дагъистаналда тIоцевесев академик вукIиналъ гуребги, гIелмуялъул унго-унгояв, хIаракатав гIуцIарухъан хIисабалдаги. Гьес Дагъистаналъул гIелмияб централъе бетIерлъи гьабуна гьелъул тарихалъулъ бищунго захIматаб заманалда.

ХIажи ХIамзатовичас лъебергоялдаса цIикIкIун соналъ нухмалъи гьабуна ЦIадаса ХIамзатил цIаралда бугеб МацIалъул, адабияталъул ва искусствоялъул институталъе, дол соназда гьеб сверана Россиялъул Югалда бищунго кIудияб гуманитарияб гIелмияб идараялде.

ХI. ХIамзатов вукIана къанагIатаб гьунаралъул гIалимчи, гьесда кIолаан сверухъ ругезул гIакълу -пикруялъе, гIамал-хасияталъе лъикIаб асар гьабизе.

МухIамад МУХIАМАДОВ, филологиял гIелмабазул доктор, профессор